De recentste koudegolf uit de weergeschiedenis

Precies 4 jaar geleden stonden we aan de vooravond van een officiële koudegolf. En dat in een gemiddeld zachte winter.

Eind januari 2012 begon een extreem koude periode in ons land. Uiteindelijk groeide deze periode uit tot een officiële koudegolf. En dat in een gemiddeld zachte winter.

Top vijf van zachtste winters...
De huidige winter van 2015-2016 stelt qua winterweer tot nu toe weinig voor. Gemiddeld verloopt de winter tot nu toe zelfs erg mild, en dit komt vooral door de bizar warme decembermaand. Natuurlijk is er (de) onzekerheid over het verdere weersverloop gedurende de komende, resterende 'winterweken', maar nu al is de kans vrij groot dat de meteorologische winter van 2015-2016 in De Bilt in de top vijf van zachtste winters sinds 1901 terechtkomt. De weerkundige winter loopt altijd van december tot en met februari. 

Bovenaan de ranglijst van warmste winters in De Bilt staat de winter van 2006-2007 met een gemiddelde temperatuur van 6,5 graden, tegen 3,4 graden normaal. Op een gedeelde tweede plek in de lijst staan de winter van 1989-1990 en die van 2013-2014 met een gemiddelde temperatuur van 6,0 graden. Ook de winter van 2011-2012 was in zijn geheel zacht. De gemiddelde temperatuur over december, januari en februari kwam uit op 4,1 graden. Met echter 1 opmerkelijk (zeer koud) wapenfeit: de officiële koudegolf van 30 januari tot en met 8 februari 2012.

Daags voor de koudegolf van 2012
De luchtdrukverdeling vlak voor het begin van de koude periode zag er als volgt uit: een koud en krachtig hogedrukgebied van ongeveer 1050 hectoPascal boven Rusland en een lagedrukgebied met meer kernen bij IJsland. Op 29 januari om 1 uur trok het hogedrukgebied langzaam naar Finland met uitloper boven Noorwegen, de Noordzee en de Golf van Biscaje. De wind begon uit het noordoosten tot oosten te waaien en er kwam koude lucht binnen. Ja, de vorst begon in te vallen, en in de loop van de avond begon het in het oosten en noordoosten lichtjes te sneeuwen. Dit zou de basis vormen voor een echte koudegolf. In de nacht naar 29 januari vroor het op diverse weerstations, ook op "het landelijk hoofdweerstation" in De Bilt, al licht. De maximumtemperaturen op 29 januari kwamen uit op -0,9 graden te Nieuw Beerta en -0,1 graad te Eelde. In De Bilt werd het nog +0,8 graad. Maar daarna werd het overal geleidelijk kouder met uiteindelijk matige tot (zeer) strenge nachtelijke vorst en een behoorlijke reeks ijsdagen. Op 4 februari werden de laagste minimumtemperaturen genoteerd. In De Bilt werd het maar liefst -18,3 graden, maar er waren ook weerstations met -20 graden en lager. Zie verderop.

Windchill
De laatste dag van januari 2012 veroorzaakte de stevige wind, 3 tot 6 Beaufort, in combinatie met vorst gevoelstemperaturen tot rond -10 graden in het noordoosten, terwijl het er gemiddeld -4 graden was. De zon scheen wel volop. En op 1 februari, met opnieuw helder, vriezend weer zouden de gevoelstemperaturen nog lager uitpakken. Het bleef matig tot krachtig doorwaaien vanuit het noordoosten en tijdens de ochtendspits leverde dit gevoelstemperaturen rond -15 graden op. Ook 2 februari bleef het, zeker voor het gevoel, bitterkoud. De laagste gevoelstemperaturen zouden we echter op 7 februari noteren, vlak voor het einde van de koudegolf. 

Polar low
Op 3 februari kregen we met een pooldepressie, polar low, te maken. Daardoor ging het regionaal flink sneeuwen. De sneeuwdiktes kwamen uiteindelijk tussen veelal 3 en 10 centimeter uit. In stroken over het land lag echter 10 cm of meer. De meeste sneeuw werd in de buurt van Lelystad gemeten, 17 centimeter. Langs de oostgrens lag het minste, op sommige plaatsen daar werd het zelfs geeneens wit. Op sommige plekken waar het wel opklaarde bleef het nog een tijdje 'navlokken'. Een bijzonder gezicht. In opklaringsgebieden vroor het aan het einde van de middag hier en daar al streng. Zo noteerde Marknesse om 18 uur al -12,9 graden. Door de sneeuw kwamen spoorwegen en het wegverkeer voor een deel tot stilstand. Vooral in het westen en midden was de chaos enorm. Op het hoogtepunt stond meer dan 800 km file, een vierde plek in de lijst van de drukste filesituatie ooit.

4 februari recordkoud, koudste nacht sinds 1985!
Met helder weer, weinig wind en de verse sneeuwlagen ging de temperatuur in de avond en nacht naar 4 februari als een speer omlaag. Uiteindelijk werden recordwaarden in Flevoland aangetekend: in Lelystad werd het maar liefst -22,9 graden en in Marknesse, in de Noordoostpolder, -22,8 graden. De laatste keer met deze extreem lage temperaturen was 8 januari 1985. Ook in Berkhout, Noord-Holland, vroor het meer dan 20 graden: het werd hier -21,9 graden. Herwijnen kwam met -21,4 graden en Cabauw haalde -20 graden. Verder ontstond er plaatselijk dichte tot soms zeer dichte mist boven de verse sneeuw in vooral het midden, westen en zuiden. Het zicht daalde tot circa 40 meter. En boven de Waal zag een collega in de ochtend dampen opstijgen. Overdag was het vrijwel overal zonnig. De temperaturen bleven onder nul, het werd -0,5 graad op Schiphol, elders -2,3 graden in Westdorpe tot -6,7 graden in Den Helder. En al aan het begin van de avond tekende Lelystad alweer zeer strenge vorst aan! Om 18:30 uur vroor het alweer 16 graden. En vele plekken hadden strenge vorst. De laagste temperatuur werd later die avond bereikt: Lelystad -21,0 graden...

Koudegolf een feit, geen Elfstedentocht
Op zondag 5 februari zou de officiële koudegolf, in De Bilt, een feit worden. In De Bilt werd het in de nacht namelijk -15,2 graden, en dat was de benodigde derde strenge vorstnacht in een aaneengesloten reeks ijsdagen van minstens 5. De koudegolf zou uiteindelijk tot 8 februari duren. Een totaal van 10 ijsdagen. De laatste keer met een officiële koudegolf was overigens in de winter van 1996-1997. Vooral op 7 februari was het snijdend koud. In Lelystad werd een extreem lage gevoelstemperatuur van -28,6 graden gemeten. Zulke waarden zijn het in ons land laatst ervaren op 14 januari 1987...En ja, de koudegolf was zo intens dat er serieus over een Elfstedentocht werd gesproken. Maar helaas. Het ijs was op een flink aantal plaatsen niet dik genoeg. Het zou zelfs onverantwoordelijk zijn om de 16.000 deelnemers er overheen te laten rijden, zo stelden toerrijders die op 9 februari 2012 tóch de Tocht der Tochten schaatsten, vast. Zij repten van een wijs besluit. Omroep Friesland ving een aantal van hen op in het zuidwesten van Friesland en tekende uit de reacties op dat het terecht is dat de Tocht der Tochten niet werd verreden. Volgens schaatsers was het Slotermeer de achilleshiel van de Elfstedentocht. Het zou onverantwoord zijn geweest als er met meer dan vier schaatsers in een groepje overheen zou zijn gereden. 'Het is op veel plaatsen héél, héél slecht. Als je hier met 16.000 schaatsers overheen was gegaan, dan waren er 10.000 gewonden gevallen', zo reageerde een schaatser in een uitzending van Omroep Friesland.

Zwakke dooi om de noord
Op 9 februari werd het later in de middag in De Bilt 0,5 graad in de plus en daarmee kwam een voorzichtig einde aan de koudegolf. De wind ging even uit het noorden tot noordwesten waaien, zodat er minder koude lucht vanaf zee ons land binnenkwam. Zogeheten dooi om de noord. Maar dan wel in zwakke vorm. Want in de avond was het echter alweer aan het vriezen met een noordoostelijke wind. Er volgde een nacht met regionaal weer strenge vorst, overdag op 10 februari werd het -1 tot -4 graden en scheen de zon volop. Prachtig schaatsweer. De winter was dus nog niet voorbij. En ook 11 februari was het nog koud. Op 12 februari kwam dan toch echt, definitief een einde aan de fabuleuze winterperiode. De eerste 11 dagen van februari waren de koudste dagen sinds 1901! Er werd op die zondag 12 februari 2012 overigens nog volop geschaatst, de laatste schaatsdag. Tot zover begin februari 2012.

Later kouder?
Terug naar het heden, waarbij de kans op een Elfstedentocht "gewoon" weer 0 procent is. Momenteel zijn er enkele berekeningen die gedurende de komende, eerste week van februari met (wat) kouder weer op de proppen komen. De kans op een echte vorstperiode is overigens (nog) klein. In grote lijnen lijkt het er wel op dat de stevige zuidwestelijke tot westelijke stroming van nu en de eerstkomende dagen, de oorzaak van zachte lucht en regenfronten, in de loop van komende week aan banden worden gelegd, al dan niet tijdelijk overigens. Dit geeft mogelijkheden voor bijvoorbeeld een koudere noordwestelijke stroming met winterse buien en nachtelijke vorst. We blijven het uiteraard volgen!

Bronnen: MeteoGroup, KNMI, AD.