19 jaar na de laatste Elfstedentocht...

De laatste Elfstedentocht werd vandaag 19 jaar geleden verreden!

Na twee (zeer) zachte winters op rij, heeft ook de huidige winter tot dusver een hele batterij warmterecords opgeleverd. Maar juist nu deelt de winter in het noordoosten van het land een zeer venijnige plaagstoot uit. En dat op de dag dat het precies 19 jaar geleden is dat de laatste Elfstedentocht werd verreden! We zetten de feiten op een rij.

Eerste aanval winter 2016

Al in het oude jaar werd het duidelijk dat, na een recordzachte december op veel plekken in Europa, de winter een eerste aanval zou gaan inzetten. Tijdens de eerste dagen van 2016 werd geheel oostelijk Europa in (diep)vrieskou gedompeld en in de nacht van zaterdag op zondag sloop de kou op kousenvoeten ook het noordoosten van ons land binnen. Dat ging daar echter alles behalve geruisloos, want op enige hoogte bevond zich nog een strook met zachtere lucht. In deze laag smolt de vallende sneeuw en bereikte als regen de grond. Bij temperaturen onder nul zette zich daar een ijslaagje af. Hoewel de wegen nog relatief warm waren, koelden deze natuurlijk ook af en uiteindelijk werd het dan ook her en der spiegelglad en kon er lokaal zelfs op straat op het eerste ‘natuurijs’ van deze winter worden geschaatst!

Ondertussen bleven en blijven de depressies op de oceaan actief en die proberen steeds zachte oceaanlucht onze kant op te stuwen. De koude in het noordoosten biedt echter weerstand en door opglijding van de zachtere lucht tegen de koude, wordt er neerslag opgewekt. Terwijl er in minstens driekwart van het land qua winterweer niets aan de hand is, daalde maandagochtend het kwik in Groningen verder naar -2 tot ruim -4 graden, was de neerslag overgegaan in sneeuw en breidde de vorstgrens zich ook tot over vrijwel geheel Drenthe en het grootste deel van Friesland uit. Ondertussen was het verder naar het oosten bitterkoud, met matige vorst tot bij Bremen, strenge tot rondom Berlijn en in geheel Polen strenge tot zeer strenge vorst.

Zachte lucht vecht terug

Maar in de loop van de dag zet de zachte lucht vanuit het zuidwesten een nieuwe aanval in. Terwijl de temperatuur in Zeeland tot rond 8 graden oploopt, blijft het echter in het noordoosten vriezen. Op enige hoogte gaat de lucht echter daar wel opwarmen, met als gevolg dat de vallende neerslag daar opnieuw als ijsregen of (onderkoelde) regen gaat vallen, met op uitgebreide schaal ijzel.
En dat kan problemen opleveren, omdat het ook fors blijft waaien uit het zuidoosten. Zondag al had men in het noorden last van flikkerende lichten vanwege zwiepende elektriciteitskabels waarop zich ijs had afgezet en dat probleem zal nu kunnen verergeren. De laatste keer dat dit op grote schaal gebeurde, was begin maart 1987, toen er lokaal een ijzellaag van wel 2 cm (!) dikte werd afgezet.
De bikkelharde strijd tussen de koude en zachte luchtmassa’s, zal tot in de loop van donderdag voortduren. Het is zelfs mogelijk dat de vorstgrens woensdag tijdelijk een stuk verder zuidelijk komt te liggen en ook Overijssel, Flevoland, delen van Gelderland en mogelijk zelfs delen van Utrecht en Noord-Holland in zijn greep krijgt. De kans is groot dat donderdag de zachte lucht wel een geslaagde aanval op de vrieskou gaat inzetten. Daarna is het sterk wisselvallig en zacht.

Winters presteren weinig…

Kortom, hoewel tweederde tot driekwart van het land daar geen last van heeft, is het duidelijk dat de winter vandaag ‘hot news’ is. En dat terwijl de winter de laatste paar jaar vrijwel niets heeft gepresteerd. Daarvoor wilde het vijf jaren op rij dan wél winteren, maar was er ook geen sprake van strenge of grote winters. Kijken we naar de Hellmanngetallen (de sommatie van de negatieve gemiddelde etmaaltemperaturen, met weglating van het minteken) dan zien we dat de winter van 2010 in De Bilt in deze eeuw de koudste was, met een Hellmann-, of koudegetal van 94,7 punten. Verder waren er deze eeuw nog drie winters (2003, 2011 en 2012) met een koudegetal tussen 80 en 90 punten. In die laatste winter zat meer dan 95% van die kou gebald in de periode tussen 29 en 12 februari en werd er zelfs even serieus gesproken over een mogelijke Elfstedentocht, maar de vorstperiode duurde te kort en de voorgeschiedenis was te zacht verlopen. Hoewel 80% van de Elfstedenroute er prachtig bij lag, zijn het hier de zwakste schakels van de ketting die bepalen of de Tocht kan doorgaan, of niet. Ditmaal werd het dus een ‘niet’…

Vier januari 1997

Vandaag is het op de kop af precies 19 jaar geleden dat de Elfstedentocht voor het laatst kon worden verreden, met Henk Angenent als glorieuze winnaar. De winter van 1997 was ook meteen de laatste die in De Bilt méér dan honderd Hellmannpunten wist te scoren, namelijk 131,6 punten.
In december 1996 begon het rustig te winteren met een aantal vorstdagen en een paar ijsdagen, maar heel strategisch, op 20 december, viel de winter definitief in. Tijdens de kerst kon er al hier en daar worden geschaatst, bij prachtig zonnig weer. Na de kerst verscherpte de vorst, maar vlak voor de jaarwisseling werd het nog even spannend. Een storing bracht enige sneeuw en tijdelijk dooi in het hele westen en noorden van het land, maar in de nacht van 30 op 31 december keerde de vorst terug, en hoe! De jaarwisseling werd één van de koudste van de twintigste eeuw, waarbij het in het hele land streng vroor en de temperatuur overdag lokaal niet eens boven -10 graden uitkwam! In De Bilt werden op 31 december, 1 en 2 januari tezamen 33,7 Hellmannpunten bijeengeharkt, méér dan vier maal zoveel als de huidige winter, én de vorige twee winters bij elkaar opgeteld!
De ijsgroei ging zo voorspoedig, dat al op 2 januari de beslissing viel om twee dagen later, op 4 januari 1997, de Elfstedentocht te houden. Het werd een prachtige tocht, verreden onder echte winterse omstandigheden. Het vroor licht tot matig met een zonnetje, maar ook met een stevige noordoostenwind. Het goede nieuws was ditmaal dat het geen kwestie van ‘kantje boord’ was. Na de Elfstedentocht bleef het namelijk vriezen. De Elfstedenroute werd goed onderhouden, zodat in de week na de ‘Tocht der Tochten’ nog diverse schaatsers hun officieuze Elfstedentocht konden voltooien.
Het doek van de winter viel een week later. Op zondag 11 januari viel de dooi geruisloos in en de vorst keerde daarna, op een paar speldenprikken na, ook niet meer terug. En sindsdien is het lange wachten begonnen. Na 1963 moesten we 22 jaar geduld hebben. Vermoed mag worden dat veel schaatsliefhebbers er voor zullen tekenen dat die wachttijd ditmaal niet langer duurt. Dat zou betekenen dat het op zijn laatst in de winter van 2019, weer tot een Elfstedentocht komt! En nu maar hopen dat de natuur er in slaagt deze wens te vervullen…

Bronnen: Meteogroup, KNMI, mscha, weergegevens.nl, Wetterzentrale, eigen archief, Winters van toen & winters van nu.