Superthermostaat hapert?

Begint de warme golfstroom te verzwakken. En glijden we stiekem af naar een soort van ijstijd?

Er zijn aanwijzingen dat de superthermostaat van de aarde begint te haperen. De zogenaamde warme golfstroom in de Oceaan lijkt te verzwakken. De vraag is of dit een tijdelijk verschijnsel is of dat het onderdeel uitmaakt van een structurele verandering van het klimaat op aarde.

Transportband

De oceanen op aarde zijn in feite allen met elkaar verbonden. Je kunt met een schip van de ene wereldzee naar de andere varen. Maar de oceanen zijn ook met elkaar verbonden door middel van een soort van transportbanden. Brede stromingen die deels nabij het oppervlak en deels op grotere diepte het water met verschillende eigenschappen rondpompen. Een belangrijk principe van het geheel aan oceaanstromingen is, dat een overschot aan tropische warmte wordt uitgewisseld met juist veel kouder water in de poolwaarts gelegen zeeën. In die zin kunnen we het geheel van transportbanden opvatten als een soort superthermostaat waarmee het wereldwijde klimaat mede wordt aangestuurd. 

Caribisch water en Groenlands ijs

De misschien wel meest bekende tak van deze golfstromen is de ‘AMOC’. Een afkorting die staat voor de Atlantic Meridional Overturning Circulation. Via deze circulatie stroomt bijvoorbeeld tropisch warm zeewater aan de oppervlakte vanuit het Caribisch gebied noordoostwaarts. Verder naar het noorden koelt het water af. En wordt daardoor iets zwaarder. Daar komt bij dat de hoeveelheid zout verder naar het noorden ook afneemt. Zout water is echter zwaarder dan zoet water. Het afzinken van relatief zout en koud water op zich is een belangrijk onderdeel van het mechanisme van de AMOC. De gedachte is nu, dat het zoeter worden van het water in noordelijke gebieden impact kan hebben op dit afzinken. Meer zoet water in de wateren rondom Groenland is het resultaat van het sneller smelten van de Groenlandse ijskap. Uit veel studies blijkt overduidelijk dat Groenland zijn landijs in een steeds snelle tempo loost in de omliggende zeeën. 

Cyclisch

De AMOC blijkt echter sowieso een wat wispelturig karakter te hebben. Op basis van metingen en schattingen in de afgelopen 150 jaar herkennen we een patroon dat iets weg heeft van een cyclus. Alleen is het geen cyclus waar je de klok op gelijk kan zetten. Verder suggereert deze tijdreeks dat er nog weinig structurele veranderingen in de kracht van de AMOC zijn te herkennen. In berekeningen voor de komende 50 tot 100 jaar houdt men echter toch wel degelijk rekening met een afname van de AMOC. Een afname die verband houdt met de opwarning van de aarde, het toenemende smelten van ijs in de Poolgebieden en derhalve de afname van het zoutgehalte van het zeewater in de arctische gebieden.

Afname begonnen?

De vraag is nu, of de AMOC inmiddels al meer structurele tekenen van verval begint te tonen. Het is niet eenvoudig om daar achter te komen, terwijl het wel zeer belangrijk is om meer kennis te hebben van onze superthermostaat. Afwijkingen van de temperatuur van het oppervlaktewater kunnen een waardevolle aanwijzing geven. We hebben daar recentelijk overigens al vaker op gewezen. Namelijk dat opmerkelijke gebied met relatief koud zeewater op het midden van de Atlantische Oceaan. Een afwijking die eigenlijk des te meer opvalt omdat in het opwarmende wereldklimaat de meeste wateren alleen maar warmer worden in vergelijking met de norm. Het zou inderdaad kunnen, dat deze aanwijzing een ‘early warning’ is van de huidige en toekomstige staat van de AMOC.

IJstijd?

De meeste wetenschappers gaan niet uit van het plotseling helemaal in elkaar storten van de thermostaat. Maar een geleidelijke en substantiële afname gedurende deze eeuw is dus wel een mogelijkheid waar we rekening mee zouden kunnen houden. Maar wat zijn de gevolgen van een AMOC die ons geleidelijk in de steek laat. Want er wordt wel gedacht dat we zonder warme golfstroom in Noordwest Europa afglijden naar zoiets als een ijstijd. Op basis van rekenmodellen hoeven we daar niet bang voor te zijn. Als de AMOC inderdaad steeds meer gaat haperen, gaat de wereldwijde opwarming sowieso door. Immers, die wordt aangedreven door de als maar verder toenemende hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer. En helaas zijn er geen aanwijzingen dat er op korte termijn een einde komt een die stijging. 

Winters en zomers

Het zou wel kunnen dat de invloed van de koudere oceaan een lichte afkoeling teweeg brengt op de Britse Eilanden en wellicht ook in onze omgeving en in delen van Scandinavië. De kans op een afkoelend effect zou in de winter wel eens groter kunnen zijn dan in de zomer. Overigens, met het koudere oceaanwater van nu, heeft een groot deel van Europa net een zeer warme zomer achter de rug. Wij zaten echter op de grens van de Eurohitte en zagen de meeste hitte gelukkig net aan onze neus voorbij gaan. Het is niet ondenkbaar dat de koude pool  op de Oceaan helpt om de straalstroom meer te laten meanderen, of bijdraagt aan een extra zuidelijke positie van de jet. In welk geval de kans op kouder winterweer wellicht kan toenemen. In de zomer kunnen dezelfde factoren, zoals we hebben gezien, soms juist meer hitte genereren op het continent.

Koffiedik

Tenslotte kunnen we in ieder geval concluderen dat we moeten hopen dat het met een eventuele afname van de AMOC zal meevallen. Want de AMOC is een belangrijk onderdeel van de superthermostaat. Als deze wereldwijd gaat haperen betekent het eenvoudig weg, dat er minder warmte wordt afgevoerd naar de diepte. En dat de wereldwijde opwarming eerder versnelt dan wordt afgeremd. In ieder geval gaan we het ook op deze plek de komende tijd nauwlettend in de gaten houden. En zijn we, zoals altijd, meer dan benieuwd naar wat voor winter er in het verschiet ligt. Maar voorspellende uitspraken daarover zijn op dit moment nog van beperkte waarde. Al komt het ECMWF momenteel wel met een zachte winter op de proppen. Er zullen echter ongetwijfeld ook berekeningen zijn die juist een koude winter voorzien. Beetje koffiedik kijken vooralsnog.