Honderdduizend bliksems ?!

In sommige media werd melding gemaakt van wel 50.000 blikseminslagen. Gelukkig is dat ons bespaard gebleven. Maar het heeft inderdaad wel zwaar geonweerd.

Horizontale en verticale bliksems nader belicht

Gisterenavond en afgelopen nacht was het goed raak. Letterlijk en figuurlijk. Een krachtig zomers onweer hield heel  wat mensen uit de slaap. In sommige berichten werd melding gemaakt van wel 50.000 blikseminslagen. Dat is gelukkig verre van waar. Maar er zit wel een kern van waarheid in.

50 mm

Het begon gisterenmiddag allemaal in het noorden van Frankrijk. Buien rangschikten zich al snel tot een indrukwekkende buienlijn. Met een sturende stroming uit een bijna zuidoostelijke richting vorderde de buienlijn aanvankelijk vrij langzaam. Pas rond 8 uur bereikte het onweer het zuidwesten. Vooral de omgeving Bergen op Zoom kreeg de volle laag. Niet alleen wat betreft onweer maar ook wat betreft regen. Uit de waarnemingen van het Netatmo netwerk bleek dat er tot rond 50 mm viel in relatief korte tijd. Eenmaal boven Zeeland begon de bliksemactiviteit wat af te nemen.

Bow-echo

In de tweede helft van de avond versnelde het westelijke deel van de buienlijn boven Zuid-Holland. Rond half 10 plaatselijke was er zelfs een vrij goed ontwikkelde bow-echo zichtbaar. Dat is doorgaans een indicatie dat de bui versnelt door een zeer sterk ontwikkelde outflow (valwinden). Lokaal kwam het net tot zware windstoten rond 75 km/uur. Intussen kwam vanuit België een nieuwe elektrisch gezien ook zeer actieve bui opzetten. Die zou even na half 11 onder meer over Breda trekken. Mensen spraken er van ‘stroboscoop-onweer’.

Duitse buien

In het holst van de nacht kwam vanuit Duitsland een nieuwe groep onweersbuien ons land binnen. Ook bij deze buien zaten enkele zeer forse exemplaren. Met veel regen in korte tijd, en ook weer met veel vuurwerk. Toch lag de bliksemfrequentie van deze buien iets lager dan de exemplaren die eerder op de avond via België ons land binnen kwamen.  In Bennekom viel uit een van de uit Duitsland afkomstige buien rond 4 uur in korte tijd ruim 25 millimeter regen.

Bliksemregistratie

Onmisbaar in de weerkamer is, naast online gegevens van satelliet en radar, tegenwoordig ook het zogenaamde bliksemregistratie netwerk. Er zijn overigens verschillende netwerken maar wat ze gemeenschappelijk hebben, is dat realtime is te zien hoe actief een bui is wat betreft bliksemactiviteit. Met behulp van elektronische meetapparatuur op de grond, kan tot op honderden kilometers afstand de bliksemactiviteit worden vastgelegd. Met overigens ook een grote nauwkeurigheid. Bij inslagen kan ‘tot op postcode niveau’ worden bepaald waar de bliksem optrad. De gegevens zijn niet alleen in actuele vorm zeer waardevol. Het levert ook een schat aan informatie met betrekking tot onweersklimatologie. Zijn er gebieden aan te wijzen waar aantoonbaar meer onweer voorkomt dan in andere gebieden. Ter illustratie bij dit verhaal twee kaartjes die de ‘bliksemdichtheid’ per vierkante kilometer laten zien. Op basis van de ontladingen van dit jaar. Let wel, het gaat om ontladingen. Dat is niet hetzelfde als blikseminslagen.

Horizontaal of verticaal

Met de apparatuur kan worden bepaald, om wat voor type ontlading het gaat. De meest bekende onderverdeling bij bliksems is: vertiktaal of horizontaal. Ofwel, wolk-aarde ontladingen en wolk-wolk ontladingen. De laatste groep, de wolk-wolk ontladingen, komen het meest voor. Toch is er beslist geen vaste verhouding tussen het aantal horizontale en verticale bliksems in een bui. Er zijn wel gemiddelden te geven, maar die kunnen per seizoen en per gebied behoorlijk variëren. Maar in z’n algemeenheid komen wolk-wolk ontladingen duidelijk meer voor dan de ‘echte blikseminslagen’.

Gele en paarse buien

Afgelopen nacht zijn er in de Benelux en directe omgevingen honderdduizenden (!) ontladingen gemeten. Maar slechts een deel ervan betreft echte inslagen. Het interessante is nu, dat iedere onweersbui eigenlijk zijn eigen karakter heeft. Hetgeen ook afgelopen nacht wel bleek. Op het kaartje met bliksemontladingen zien we in geel de horizontale ontladingen en in paars de verticale. Wat nu opvalt is dat we ‘gele’ buien en meer paars gekleurde bliksemgebieden zien.  Er waren dus buien die voornamelijk ‘hoogteonweer’ (wolk-wolk) bij zich hadden, maar ook buien die juist grossierden in de echte inslagen. Wat zelfs geregeld bij onweersbuien optreedt, is dat zijn in de loop van hun ontwikkelingen van karakter veranderen. Van veel hoogteonweer naar een groter aandeel verticaal vuurwerk. Of juist andersom.

Complexe wisselwerking

Het is van te voren niet eenvoudig om een goede verwachting te maken over het echte karakter van een onweersbui. Terwijl dat wel waardevolle informatie zou zijn. Immers, een bui met veel verticale ontladingen veroorzaakt schade, een bui met alleen hoogteonweer zal weinig problemen op de grond veroorzaken. Er zijn veel processen in de onweerswolk die bepalen om wat voor bliksems het uiteindelijk zal gaan. Temperatuur, luchtvochtigheid, het aanwezige elektrische veld, het ontwikkelingsstadium van de bui, de lading op het aardoppervlak, de hoogte van het bevriezingsniveau, etc etc. In zijn algemeenheid zien we wel, dat onweersbuien in het koudere jaargetijde een veel groter percentage verticale bliksems weet te produceren. Bij een winters onweer is het soms zelfs zo, dat iedere ontlading meteen een blikseminslag is. Bij warm weer is het aandeel horizontale ontladingen in de regel groter dan het percentage inslagen. Waarschijnlijk doordat de verticale windsnelheid (de stijgstroom) van een zomerse onweersbui veel groter is en tot veel grotere hoogte in de atmosfeer kan doordringen. Hierdoor ontstaan er in en direct rondom de onweerswolk grotere ladingsverschillen dan bij een winterse onweersbui. Toch komen er ook zomerse onweersbuien bij warm onweer voor, waarbij de inslagen wel de meerderheid van de ontladingen vormen. Complexe, maar ook mateloos fascinerende materie dus. En er is nog genoeg stof voor wetenschappelijk onderzoek. 

Opnieuw onweer

Het laatste onweer van deze week hebben we trouwens nog niet gehad. Zowel vanaf halverwege deze vrijdagmiddag als morgen kan het opnieuw flink onweren. Morgen gebeurt dat bij duidelijk lagere temperaturen. Misschien een voorzichtige indicatie dat het percentage verticale bliksems morgen groter is dan bijvoorbeeld gisteren. Terwijl tegelijkertijd het totaal ontladingen waarschijnlijk beduidend lager zal uitkomen.