Zomerstorm verklaarbaar?

We kunnen terugkijken op de zwaarte julistorm sinds tenminste 1901. Was het gewoon een soort toeval, of is er meer aan de hand?

Na de zomerstorm

Zaterdag trok een buitengewoon felle stormdepressie over Nederland naar Scandinavië. Het was opmerkelijk hoe snel het systeem zich kon ontwikkelen tot volwaardige storm. Dat had alles te maken met de krachtige straalstroom die toen actief was. Maar waarom is de straalstroom zo sterk in juli? Normaliter de maand waarin de straalstroom ons het minst parten speelt. En bovendien, de zogenaamde AO-index en de NAO-index zijn deze zomer opvallend vaak negatief. Negatief duidt vaak op blokkerende hogedrukgebieden op noordelijke breedte. Die zijn er inderdaad ook. Vooral rond Groenland. Toch zagen we dus wel degelijk de sterke straalstroom.

Temperatuurverschillen

De straalstroom wordt veroorzaakt door temperatuurverschillen in de atmosfeer. In principe is het zo, dat er altijd een duidelijke temperatuurgradiënt van zuid naar noord aanwezig is op het noordelijk halfrond. Warmte richting de tropen, kou richting de Noordpool. Hoe groter het verschil, des te sterker de westelijke stroming in de atmosfeer. Dit is een vaste wetmatigheid in de meteorologie. Die overigens op het zuidelijk halfrond precies zo werkt. De voorkeur voor westelijke stromingen wordt dus verklaard door temperatuurverschillen tussen (sub)tropen en de gebieden op en rond de pool.

Zomer en winter

Normaliter zijn de temperatuurverschillen in de winter op het noordelijk halfrond veel groter dan in de zomer. Immers, in de zomer schijnt de zon in de poolgebieden dag en nacht en wordt de kou daar behoorlijk opgeruimd. Momenteel vriest het niet of nauwelijks op de Noordpool. Dat is ’s winters wel anders.  Dus het is begrijpelijk dat de westelijke straalstroom in de zomer minder prominent aanwezig is. Toch was er nu dus wel degelijk sprake van een krachtig ontwikkelde straalstroom. Dat is op zich ook weer niet uitzonderlijk. We zien en krachtige straalstroom wel eens vaker opduiken in de zomer. Toch kunnen we misschien en extra reden vinden waarom de jetstream zo sterk kon worden.

Te koud en te warm zeewater

Als we momenteel naar de zeewatertemperatuur op de Atlantische oceaan kijken, zien we een opmerkelijk patroon. In het zeegbied ten oosten van New Foundland ligt een groot gebied met te koud zeewater. De afwijkingen bedragen er zelfs wel 2 tot 3 graden. Dat is erg veel. Contrasterend hiermee is het juist veel te warme Atlantische water ten westen van Portugal, zeg maar in de buurt van de Azoren. Hier lopen de afwijkingen op naar 2 tot 3 graden te warm. Al met al levert dit op de oceaan een temperatuurgradiënt op die in het bewuste gebied wel 4 tot 6 graden groter is dan normaal. Misschien dat dit de westelijke stroming de extra impuls heeft gegeven om de zomerstorm te laten ontstaan.

Warme golfstroom

De vraag is vervolgens, in hoeverre de vreemde afwijkingen op de oceaan zijn te verklaren. Is de kou ten oosten van New Foundland simpelweg de erfenis van de koude winter die het oosten van de VS opnieuw heeft gehad? Of is het misschien zo, dat de Warme Golstroom gas terugneemt of zijn koers verlegt? Normaliter stroomt tropisch warm zeewater lands de Amerikaanse oostkust noordwaarts, om uiteindelijk af te buigen richting Groenland en IJsland. Deze golfstroom is belangrijk voor het klimaat in met name Noord en West Europa. Het levert ons de doorgaans vrij milde winters op. De golfstroom zelf wordt mede in stand gehouden door het feit, dat het zoute water van tropische herkomst in het Poolgebied afkoelt. En zinkt. Want afkoelend zout water is relatief zwaar. Maar door het snel smelten van het Groenlandse landijs, wordt het zeewater ter plekke minder zout. Minder zwaar. Wetenschappers buigen zich over de vraag, of de warme golfstroom door het verdwijnen van het Groenlandse ijs, gaat haperen of zelfs stil kan vallen. Er zouden ook recente waarnemingen zijn, die lijken te bevestigen dat de warme golfstroom minder sterk aan het worden is. In de actuele situatie zien we dat de Golfstroom er zeker wel is, maar dat de stroming relatief snel afbuigt naar het oosten. En dus niet goed doordringt tot meer noordelijke breedte.

Opwarming aarde

Het schijnbare tegenstrijdige effect kan zich dan voordoen, dat door het opwarmen van de aarde en het smelten van de Groenlandse ijskap, de opwarming van Noord en West Europa vooral ’s winters zou kunnen stagneren. De kans dat dit echt gebeurt wordt als zeer klein ingeschat, maar onmogelijk is het niet. Los daarvan is het wetenschappelijk gezien zeker dat de wereld als geheel blijft opwarmen. Mogelijk zelfs in een versnellend tempo. Dat de wereldwijde poolkappen en de gletsjers verder smelten, en de zeespiegel sterk kan gaan stijgen in de loop van deze eeuw.

Noordwest Passage

Overigens smelt het ijs in het Poolgebied momenteel erg snel. De Noordwest Passage zal misschien nog wel deze maand worden vrij gegeven voor de scheepvaart. Bijna al het ijs is er verdwenen.  Het is bizar om het verschil in ijsbedekking te zien tussen nu en 36 jaar geleden (1979). Tot zover terug reikt het archief dat is opgebouwd met behulp van satellietwaarnemingen.

Zuidpool

Wat de zuidpool betreft, daar is het volop winter. Toch zien we daar ook iets opmerkelijks. De afgelopen jaren werd er geregeld gesproken van record veel zee-ijs rond de Zuidpool. Maar winter of niet, de toename van ijs stagneert er nu al een week. De hoeveelheid ijs is er voor het eerst in jaren weer betrekkelijk normaal te noemen. Of deze trendbreuk te maken heeft met de sterke El Nino die zich momenteel verder ontwikkelt, is de vraag. Tijdens de laatste grote El Nino, in 1998, zagen we geen duidelijke reactie van het zee-ijs rond de Zuidpool. Overigens werd de toename van zee-ijs rond de Zuidpool in verband gebracht met de opwarming van de aarde. Het is bekend dat Antarctica net als Groenland steeds sneller zijn landijs verliest. Smeltend landijs kan een toename veroorzaken van zee-ijs. Deels omdat er sowieso extra ijs in zee komt, maar ook omdat het zoutgehalte afneemt (door smeltend landijs) en daarmee het vriespunt van het zeewater licht stijgt.