Bomen extreem vroeg in herfststemming

Opvallend vroege verkleuring van bladeren door zachte lente en een koude augustus

Hoewel het weer in de eerste herfstmaand best aardig oogt, zijn de bomen al in herfststemming. Bij heel veel bomen zien we de bladeren al verkleuren en vallen de eerste bladeren al af. In vergelijking met andere jaren is het tijdstip van bladverkleuring en bladval drie tot vier weken eerder en extreem vroeg. De laatste 10 tot 20 jaren begon de herfst steeds later door hogere temperaturen in augustus en september. De vroege herfst dit jaar is waarschijnlijk te danken aan de combinatie van de zachte winter, het vroege en warme voorjaar en de periode met lage temperaturen in de laatste zomermaand augustus.

Winter één van de zachtste in 300 jaar

De winter van 2013/2014 was uitzonderlijk zacht. Zo zacht dat we met Kerst bloeiende hazelaars hadden en het stuifmeel van de mannelijke katjes bij sommige mensen hooikoortsklachten veroorzaakte. In januari stonden het speenkruid, het fluitenkruid en het sneeuwklokje al in bloei. Met een gemiddelde temperatuur van 6.0 graden tegen 3.4 normaal eindigde de winter samen met die van 1990 op een gedeelde tweede plaats in de rij van zachtste winters sinds 1706. In het grootse deel van ons land ontbrak het compleet aan sneeuw en vorst.

Extreem zachte lente

Na het ontbreken van een winterse periode verliep ook het voorjaar extreem zacht. Met een gemiddelde temperatuur van 11.2 graden tegen 9.5 normaal kwam de lente van 2014 zelfs als èèn na zachtste sinds het begin van de weermetingen in 1706 uit de bus. Tuinplanten zoals klimhortensia, de pioenroos, de magnolia, de helleborus en sommige prunussen stonden vier tot vijf weken eerder in bloei. Doordat bomen eerder in blad kwamen en het gras eerder begon te groeien was het opmerkelijk groener dan het voorjaar van 2013 dat juist erg koud verliep (zie foto van Jacob Kuiper). Grassen bloeiden veel eerder en overvloedig. Mensen met een graspollenallergie (de grootste groep hooikoortspatiënten) hadden in maart als last. De piek van de graspollen, in mei, was mede doordat er ook nog eens flink wat regen viel (zeer groeizame combinatie) een maand eerder dan vorig jaar.

Koude augustus

Hoewel de zomer van 2014 gemiddeld vrij warm was met 17.4 graden tegen 17.0 normaal waren er grote verschillen. Juli 2014 kwam met een gemiddelde van 19.4 graden op de zesde plaats in de rij met warmste julimaanden in ruim een eeuw. Augustus was met een gemiddelde van 16.1 graad tegen 17.5 graden juist de koelste in ruim twintig jaar! De laatste zomermaand ging veelbelovend van start, maar na 10 augustus kwam de zomer in verval en werd het steeds koeler. In de tweede helft van de maand was het uitgesproken koel waarbij de temperatuur op sommige dagen vijf tot acht graden beneden het langjarig gemiddelde lag. Van 15 tot en met 26 augustus (helaas in de vakantieperiode voor velen), een periode van maar liefst twaalf dagen, kwam het in de Bilt geen enkele dag boven de 20 graden. Op 19 augustus bleef het kwik in de Bilt steken op 15.9 graden. Zo koud was het op 19 augustus sinds 1924 niet meer geweest. Opvallend was dat in deze periode het ’s nachts ook vrij koud werd. Op vier dagen in augustus kwam de minimumtemperatuur onder de 8 graden. Zeer lokaal daalde het kwik tot net boven het vriespunt.

Bladverkleuring door combinatie van zachte winter en voorjaar en koude periode in augustus

Net zoals de afgelopen jaren zien we doordat het voorjaar vroeg en warm was, de vruchtrijping dit jaar eerder beginnen. Appels en peren worden al geoogst. Op dit moment beginnen de walnoten, de eikels en de beukennootjes rijp te worden. Op dit moment zien we naast vruchtrijping ook al bladverkleuring. Het tijdstip dat bladeren gaan verkleuren, wordt bepaald door de daglichtlengte en de temperatuur. Als de temperaturen hoog blijven, wordt het tijdstip van verkleuring en bladval uitgesteld. Normaal gesproken is het de eerste nachtvorst die de bladverkleuring in gang zet. Dit jaar hebben we echter nog geen nachtvorst gehad. Waarschijnlijk hebben de lage temperaturen in de laatste twee decades van augustus er toe bijgedragen dat het bladverkleuringsproces op gang is gekomen. Dit is waarschijnlijk niet de enige oorzaak. De vroege herfst is een gevolg van de combinatie van de koude augustus met de zeer vroege start van het groeiseizoen als gevolg van de zachte winter en lente. In augustus 1956 was het nog veel kouder dan dit jaar, maar kwam de bladverkleuring veel later op gang. 1956 begon echter zeer koud waardoor het groeiseizoen een maand later startte dan dit jaar.

Help met waarnemen van bladverkleuring

Zo op het eerste gezicht oogt het nog behoorlijk groen. De bladverkleuring is niet bij alle bomen te zien en is soortafhankelijk. Bij lindebomen zijn echter al heel wat bruine bladeren te zien en vallen de bladeren al van de bomen af. Ook bij andere soorten is de bladverkleuring al begonnen en lijkt zeer snel te gaan. Veel esdoorns beginnen al prachtig rood te kleuren. De komende tijd zullen ook de bladeren van de paardenkastanjes gaan verkleuren, daarna volgen de eik en de beuk. Om de ontwikkeling van deze bijzondere herfst beter te kunnen interpreteren roept de Natuurkalender het publiek op om de komende weken het verloop van de bladverkleuring vast te leggen en door te geven op Natuurkalender.nl. Op de site staat beschreven hoe je een schatting van het bladverkleuringspercentage kunt maken.

Minder groen

Naast waarnemingen worden satellieten veel gebruikt om te meten hoe groen het is. Bij afwezigheid van wolken wordt elk blokje van 25 bij 25 meter van het aardoppervlak in kaart gebracht. Zo konden we in het vroege voorjaar zien dat Nederland veel groener was. Afgelopen donderdag was het helder en is opnieuw een groene scan gemaakt. De bossen blijken in vergelijking met precies een jaar gelden 8 % minder groen te zien. De huidige lage waarde is te vergelijken met de groenwaarde in oktober. Het gras groeit overigens nog wel vrolijk door. Ook dit is vanuit de ruimte te zien.

Ambrosiatijd 

De periode van koud en nat weer in augustus was gunstig voor hooikoortspatiënten. De grassen zijn inmiddels uitgebloeid. Echter, een nieuwe hooikoortsplant die vorige eeuw slechts op een enkele plek in Nederland voorkwam, de Ambrosia, heeft zich volgens analyses flink uitgebreid. De Ambrosia is in Amerika hooikoortsplant nummer 1 en veroorzaakt bij heel veel mensen klachten, niet in het graspollenseizoen maar juist daarna. De zaden van de Ambrosia zijn de afgelopen jaren verspreid doordat het in geïmporteerd vogelvoer zat. In een opwarmend klimaat kan de plant ook in Nederland overleven, zich voortplanten en uitbreiden naar nieuwe  gebieden. Om te voorkomen dat de plant zich nog verder uitbreidt, is er ook dit jaar aandacht om deze hooikoortsplant te verwijderen. Door FloravanNederland.nl en de Wageningen UR zijn apps ontwikkeld waarmee je de plant kunt herkennen en kunt melden. Meer informatie is te vinden op www.ambrosiavrij.nu.

Bron: MeteoGroup, KNMI, Natuurkalender, Floravannederland