Massale vogelpaniek door vuurwerk

De normaal voor neerslag gebruikt radars, kunnen ook anders worden ingesteld. En detecteren opvliegende vogels.

Nederland is vogelland. Vooral in de wintermaanden, als onze standvogels worden aangevuld met miljoenen overwinteraars vanuit het noorden. Graslanden en waterpartijen zitten vol met ganzen en andere watervogels. Een studie uit 2011 heeft uitgewezen dat vogels massaal het luchtruim kiezen zodra het middernachtelijk vuurwerk uitbreekt.  De paniek die ontstaat tijdens het grootschalige nieuwjaarsgeknal  is op radarbeelden goed te zien en de aantallen kunnen oplopen tot meer dan duizend opvliegende vogels per vierkante kilometer.

Nederland herbergt bijna 5 miljoen overwinterende watervogels. Het aantal grauwe ganzen dat momenteel in ons land verblijft wordt geschat op ongeveer een half miljoen, de kolganzen-stand bedraagt zo'n 800.000 individuen. Brandganzen, hier exclusief in de wintermaanden, zijn in december al in grote getalen aanwezig, maar hun winteraantal is het grootst in januari en februari. Sovon Vogelonderzoek Nederland schat dat er dan een kleine 500.000 brandganzen op de graslanden verblijven. Ook de toendrarietgans is ruimschoots te zien, met 200.000 individuen, wat ongeveer gelijk is aan het aantal kuifeenden. Onze allround watervogels als meerkoet en wilde eend zijn met honderdduizenden aanwezig, verder zijn het zwanen, wilde zwanen, smienten en er nog allerlei andere soorten die volop in en rondom waterpartijen foerageren en slapen.


Bescherming bieden is een verplichting
Het mag duidelijk zijn dat we in ons land een taak hebben. Onze delta vormt een pleisterplaats voor deze vogels. Van verschillende soorten verblijft zelfs meer dan driekwart van de hele populatie tijdens de wintermaanden in Nederland. De kleine rietgans is zo’n voorbeeld. Deze soort broedt op Spitsbergen en meer dan 90 procent van de populatie zit nu in het zuidwesten van Friesland. Met dank aan ons netwerk aan natuurgebieden, gekoppeld aan de Natura 2000 gebieden, waardoor soorten en habitats een wettelijk beschermde status hebben. Dit Natura 2000 netwerk omvat alle regio’s die zijn beschermd op grond van de Vogelrichtilijn van 1979 en de Habitatrichtlijn uit 1992. In de Nederlandse Natuurbeschermingswet worden deze Natura 2000 gebieden bescherming tegen verstoring geboden.

Vuurwerk leidt tot verstoring en vervuiling
De vraag is dan in welke mate bepaalde menselijke activiteiten verstoring veroorzaken. De snelweg die een constante achtergrondzoem produceert, is wat anders dan twee overvliegende en dreunende straaljagers. Vervuiling door verkeer en fabrieken komt uiteraard ook in natuurgebieden terecht. Wat is erger; een kortdurende schrikreactie tijdens bombastisch en landelijk vuurwerk, of langzame vervuiling van het water? Verstoring en vervuiling kun je in een dichtbevolkt land niet uitsluiten, maar als je weet wat de gevolgen van bepaalde –vermijdbare- activiteiten zijn, is er natuurlijk de mogelijkheid om daar wettelijk op in te grijpen. Dan moet je uiteraard wel weten wat er precies gebeurt.

In Nederland wordt al jaren onderzoek gedaan naar het gedrag van watervogels tijdens de nieuwjaarsnacht. De universiteit van Amsterdam verricht het onderzoek in samenwerking met het KNMI, het KMI (meteorologisch instituut van België) en de Koninklijke luchtmacht. Tijdens het onderzoek worden onder meer de regenradars van het KNMI in Den Helder en in De Bilt ingezet. De radars worden zo ingesteld dat ze het gedrag van vooral wat grotere vogels waarnemen; ganzen en eenden.

Verstoring
Wie weleens een grote groep ganzen in een veld heeft zien staan, kan zich al enige voorstelling maken van wat vuurwerk met deze dieren doet. Zodra je namelijk over een landweg langs het veld wandelt, zie je allemaal konten naar je toe draaien. De ganzen zullen –aandachtig kijkend- van je vandaan lopen. Bij passerende auto’s gebeurt er vaak niet veel, maar wat grotere wagens (bussen of vrachtwagens) kunnen al wel extra alertheid opwekken. Een overvliegende helikopter laat meestal alle ganzen luid gakkend de lucht invliegen en zich alle kanten uit verspreiden. Nadat de helikopter voor bij is, duurt het nog gemakkelijk een minuut of 10 eer de rust in de groep is weder gekeerd en alle pootjes weer op de grond staan.

Iets dergelijks is ook waargenomen door het eerder genoemde onderzoek.  Vlak voor de jaarwisseling, iets voor middernacht, detecteren de radars weinig beweging boven de Oostelijke Vechtplassen, een van de plekken waar het onderzoek zich op richtte. Slechts een paar minuten na middernacht worden er echter grootschalige vogelbeweging gezien boven dit Natura 2000 gebied. De vluchtbewegingen van de ganzen en eenden richten zich van de bewoonde wereld af. Oftewel, er is blijkbaar een paniekreactie van de rustende watervogels waardoor ze’ en masse’ de lucht in gaan. Vervolgens blijven ze enige tijd doorvliegen, met een maximum aan vliegbewegingen tussen 00.15 uur en 00.25 uur.  De grootste verstoring duurt ongeveer drie kwartier en gemiddeld gesproken komen de ganzen en eenden op een hoogte van 500 meter boven de grond.

Gevolgen
De studies richten zich op gebieden met een beperkte omvang. Als je de resultaten extrapoleert dan betekent het dat honderdduizenden watervogels worden verstoord en op de vleugels gaan als direct gevolg van het afsteken van het vuurwerk. Normaal gesproken vliegen watervogels tijdens hun dagelijkse bezigheden op een hoogte lager dan 100 meter. Bij het vuurwerk wordt een grotere hoogte verkozen en blijven individuele exemplaren soms langer dan een half uur in de lucht. Uiteraard heeft dit gevolgen voor hun energiebalans. De vraag is hoe lang en hoe heftig die verstoring is. Tijdens een strenge vorstperiode is dit uiteraard met grotere gevolgen dan tijdens een zachte episode, zoals waar we ons nu in bevinden.

Alhoewel de onderzoekers niet verwachten dat vuurwerk direct dodelijk is voor watervogels, kan het potentieel wel in overlijden resulteren. Bijvoorbeeld door optredende desoriëntatie of omdat het weer tijdens de paniek eigenlijk te slecht is om te vliegen. Wat te denken van optredende smog of felle sneeuwbuien. Ook mist en laaghangende bewolking kunnen het deze dieren lastig maken om hun locatie weer terug te vinden. Vervuiling door roet en zware metalen is ook buiten het onderzoek gebleven, maar ook dat zal zijn effecten hebben. Voor dier en mens.

Deze studie richt zich alleen op een bepaalde groep watervogels. Maar er zijn natuurlijk veel meer vogelsoorten die potentieel hinder ondervinden van het massale vuurwerk tijdens oud op nieuw. Net zoals veel dieren en huisdieren. Heel wat katten zitten vannacht bibberend onder het bed en heel wat honden hangen jankend tegen uw knieën.

Kijken naar de reactie van komende nacht wordt lastig. Immers, er is regen op komst. Toch is deze site van de onderzoeksgroep zeer interessant: zie hier

Bronnen: Meteo Consult; Sovon; ‘Birds flee en mass from New Years’Eve fireworks' dd 11juli 2011; University of Amsterdam, KNMI, KMI, Luchtmacht.