Expeditie zit vast in Zuidpoolijs

Het vele zomerijs op zee rond de Zuidpool speelt een expeditie danig parten. Zelfs ijsbrekers komen er niet door.

Ergens tussen droom en nachtmerrie, daar zweven veel van de deelnemers aan een Zuidpoolexpeditie op dit moment. Hun verblijf, het Russische onderzoeksschip  Akademik Shokalskiy, zit sinds Eerste Kerstdag vast in het zeeijs, vlakbij de Zuidpool.

Een eerste reddingspoging met een Chinese ijsbreker, de Snow Dragon is mislukt. Op 11 kilometer van onderzoeksschip kwam de ijsbreker zelf vast te zitten en zag zich genoodzaakt naar open water terug te keren. Vandaag en morgen wordt een nieuwe poging ondernomen met meerdere ijsbrekers, om het vastzittende schip te bereiken. Het weer in het gebied is op dit moment goed.

Jongensboek
De Shokalskiy heeft 74 mensen aan boord aan bemanning, onderzoekers en toeristen en een paar journalisten die het verhaal nu steeds vertellen. De verhalen over het leven aan boord hebben wel iets van die in een jongensboek. Ondanks de benarde positie, waarin het schip zich bevindt, moet de stemming aan boord aan boord opperbest zijn. De kerstviering is gewoon doorgegaan, met heerlijk eten, een bezoek van de Kerstman en cadeautjes. Ook de experimenten aan boord vinden doorgang. Er worden metingen gedaan op en zelfs onder het ijs. Op een foto van Twitter is te zien hoe er pinguïns in de buurt van het schip waren op het moment dat zich in de verte de contouren van de naderende Chinese ijsbreker aftekenden. Maar die is er uiteindelijk dus niet gekomen.

Douglas Mawson
Het onderzoeksschip is gehuurd door een Australische expeditie die de reis wil overdoen van Douglas Mawson, nu een eeuw geleden. Mawson voer in de periode van 1911 tot 1913 naar de Zuidpool om daar nieuwe routes in kaart te brengen, die op dat moment nog niet bekend waren. Zijn 13 leden tellende expeditie bivakkeerde in hutten op het vasteland (die nu overigens ook nog steeds bestaan) en bracht er ook de winters van 1912 en 1913 door. Veel van de expeditieleden overleefde de barre tocht uiteindelijk niet. Toch zijn er veel metingen en experimenten gedaan die de expeditie van nu wil overdoen, om een idee te krijgen van wat er in honderd jaar tijd in het gebied allemaal is veranderd. Ze hadden buiten het ook in de zomer dus erg wispelturige ijs gerekend.

Grote ijsbedekking
Al jarenlang valt op dat de ijsbedekking van de zeeën rond de Zuidpool zowel ’s winters als in de zomer groter dan normaal is. Op dit moment bedraagt het verschil met normaal zelfs een gebied met ter grootte van 1,5 miljoen vierkante kilometer, ongeveer driekwart van het Middellandse Zeegebied. Omdat het in de omgeving waar het onderzoeksschip voer de afgelopen tijd ook nog eens flink stormde, werd al het pakijs daar in elkaar geschoven. Daarmee ontstond een zelfs voor sterke ijsbrekers ondoordringbaar dikke ijslaag, waarin dus ook het onderzoeksschip vast zit.

Waar komt al dat ijs vandaan?
Naar de oorzaak van het toegenomen zeeijs rond de Zuidpool wordt veel onderzoek verricht. Aan de temperaturen in het gebied kan het niet liggen, want uit metingen blijkt dat die ook in het Zuidpoolgebied in het algemeen veel hoger dan normaal zijn, net als in de rest van de wereld. Mogelijk voeren de van het Antarctische vasteland afkomstige gletsjers – doordat ze sneller zijn gaan bewegen – meer ijs aan dan vroeger. IJs dat het zeewater rond de Zuidpool afkoelt, met als gevolg dat het zeeijs in de regio zich beter weet te handhaven, ook in de zomer.

Weglekkend (smelt)water
Een andere optie ligt op wat grotere diepte. Uit onderzoek is namelijk gebleken dat op de Zuidpool, net als in Groenland, op grote diepte veel water van onder het ijs weglekt en in zee terechtkomt. Deze grote hoeveelheden (smelt?)water verlagen het zoutgehalte van het zeewater in het gebied, met als gevolg dat de zeeën bij een hogere temperatuur al kunnen bevriezen. Ook dat wordt als een van de mogelijke oorzaken gezien achter de toegenomen hoeveelheid zeeijs in het gebied. En dan zijn er nog mogelijke veranderingen in het windpatroon op en rond de Zuidpool die aan de veranderende omstandigheden in het gebied kunnen hebben bijgedragen.

Willem Barentsz
In elk geval blijkt het voor de expeditie van dit jaar, zelfs al leven we in de moderne tijd, dus een stuk moeilijker dan honderd jaar geleden om het vasteland van de Zuidpool te bereiken. Een mooie vergelijking is die met de Nederlandse expeditie van Willem Barentsz, nu ruim 400 jaar geleden. Ook die expeditie zocht een nieuwe route, ‘om de noord’ en door het Noordpoolgebied. Net als nu was destijds voor de zomer gekozen, maar de expeditie strandde in het zeeijs rond Nova Zembla.

Zeeijs Noordpool beneden normaal
Zou je die expeditie in de moderne tijd herhalen, dan zou het in de zomer geen enkel probleem zijn om Nova Zembla te bereiken, omdat er rond het eiland dan domweg geen ijs meer te bekennen is. Zelfs een groot deel van de winter kun je er tegenwoordig min of meer ongestoord naartoe varen. De route om de noord gaat tegenwoordig bijna iedere zomer open, al was het de afgelopen zomer wel kielekiele. Ook nu ligt de ijsbedekking van de zeeën in het Noordpoolgebied ver beneden normaal.  Aan onze kant van de aardbol volgt het ene laagterecord het andere op. Een groot verschil dus met de andere kant van de wereld, waar het zeeijs juist alleen maar lijkt toe te nemen.

Redding met helikopters?
Nog even terug naar de expeditie die vast zit in het Zuidpoolijs. Volgens de laatste berichten gaat het de mensen aan boord goed. Ook al zit het schip vast, het is niet beschadigd en er is voor maanden voedsel aan boord. Overigens zullen de mensen vast niet zo lang aan boord hoeven te blijven. Mocht de nieuwe reddingspoging met ijsbrekers niet slagen, dan is het – mits het weer blijft meewerken – ook een optie om de passagiers met helikopters van boord te halen. Het schip volgt dan als de omstandigheden in het gebied zo zijn veranderd dat varen weer mogelijk is geworden.

Bronnen: Meteo Consult, BBC News.