Aan de dood ontsnapt

Bijna dodelijke tornado in Portugal houdt verband met kleine opening voor winterweer in Nederland.

Aan de dood ontsnapt. Meer of minder is er niet van te maken. De persoon die vanuit het voetbalclubhuis van het Portugese Silves Futebol Clube vrijdag van dichtbij een verwoestende tornado vastlegde, mag van geluk sprekende dat hij nog leeft. Het stromingspatroon dat de voorwaarde heeft geschapen voor de zware buien, biedt op de lange termijn een mogelijke opening voor winterweer in Nederland.

Weerssituatie: Canadese bovenluchtkou tot voor de kust Marokko
Eerst maar even terug naar de weerssituatie van de afgelopen dagen. Bij de Portugese oceanische eilandengroep Azoren ontstaat een depressie, geholpen door een bel koude lucht hoog in de atmosfeer die is komen afzakken van boven het noordoosten van Canada. Kou in de bovenlucht veroorzaakt namelijk op grote schaal stijgende luchtbewegingen, iets dat het ontstaan van lagedrukgebieden en buien bevordert.

Zoals meer lagedrukgebieden in die regio deze herfst bereikt de depressie een zeer zuidelijke positie, ter hoogte van de Marokkaanse noordwestkust. Dat gebeurt donderdagavond. In de zuidelijke tot zuidwestelijke bovenluchtstroming aan de voorzijde van de depressie dringen tegelijkertijd de eerste stevige buiengebieden het vasteland van Portugal binnen. Buien die stevig uitpakken met regionale slagregens en soms flink wat onweer.

Supercell met tornado
De buien ‘profiteren’ daarbij niet alleen van de grote onstabiliteit rond het lagedrukgebied die ook nog eens extra wordt gevoed door het warme zeewater, maar ook van flinke windschering. Windschering is niets anders dan verschillen in windrichting- en snelheid tussen verschillende luchtlagen. Bij zware onweersbuien gaat het daarbij om de verschillen tussen het aardoppervlak (in die gevallen vaak een zuidelijke tot zuidoostelijke wind) en op enkele kilometers hoogte (veel wind uit zuidwestelijke richting). Door deze verschillen in richting en snelheid ontstaat als het ware een ‘schoorsteeneffect’ (als de lucht aan de bovenzijde snel afgezogen wordt, wordt het vuur harder aangewakkerd). Gecombineerd met een sterk onstabiele atmosfeer is dat het recept voor het potentieel zwaarste type onweersbui: een supercell. Een supercell is een onweersbui die zelfstandig om haar eigen as draait met in die as sterk stijgende luchtstromen, tot in sommige gevallen wel snelheden tot 200 kilometer per uur in verticale richting. Deze kolkende zuigende koker van lucht kan als ze zich sterk ontwikkeld heeft en niet teveel weerstand ondervind aan het aardoppervlak de grond bereiken: een tornado is geboren.

Video’s tornado
De tornadovoortbrengende bui die vrijdag in Zuid-Portugal een ravage veroorzaakte, is boven het warme zeewater voor de kust ontstaan. Deze video laat de zware windhoos zien boven de oceaan. Even later trekt de om haar eigen as draaiende bui, waar de tornado uit voort komt, het land op nabij de plaats Carvoeiro. Vervolgens wordt tot een flink aantal kilometers landinwaarts schade aangericht. Vanuit de kantine van voetbalclub Silves Futebol Clube maakt iemand een video van (te) dichtbij hoe de tornado met verwoestende kracht over veld en tribunes van Estádio Dr. Francisco Vieira trekt:

###YOUTUBE###

Verband met het weer elders in Europa
Indrukwekkende beelden. Maar, wat heeft dat nu te maken met de kansen op winterweer in Nederland? Daarvoor moeten uitzoomen naar het stromingspatroon op het hele noordelijke halfrond. De straalstroom, een snelstromende rivier van lucht op grote hoogte die de belangrijkste scheidingslijn vormt tussen bovenluchtkou in het noorden en bovenluchtwarnte in het zuiden, slingert momenteel sterk. Uitstulpingen van kou hoog in de atmosfeer reiken daardoor relatief ver zuidelijk en andersom doet warmte hetzelfde in noordelijke richting.

Het is langs de oostflanken van een van de koude-uitstulpingen dat de Portugese supercellbui met tornado is ontstaan. Tegelijkertijd is er boven het midden en oosten van Europa juist sprake van een uitstulping van warmte in de bovenlucht in noordelijke richting. Doordat warmte in de bovenlucht aan stabiliserende werking op de atmosfeer heeft, is boven het centrale en oostelijke deel van ons continent een hogedrukgebied ontstaan.

De slingers in de straalstroom, in feite de uitstulpingen van warmte en koude bovenlucht dus, zijn momenteel niet alleen zeer scherp, maar ook trekken ze traag. Waar in een normaal stromingspatroon de golvingen minder langgerekt zijn en relatief snel van west naar oost langs trekken en daarmee ook een rappe afwisseling van stabiel en onstabiele weertypes met zich meebrengen, gebeurt dit juist uiterst langzaam. Sterker nog, de afgelopen week is er per saldo nauwelijks wat veranderd aan de verhoudingen: een uitstulping van koude bovenlucht (en dus lagedrukwerking) voor de westkust van Europa wordt steeds opnieuw voorzien van nieuw bloed van boven Canada en Groenland. Dat terwijl aan de voorzijde ervan met een zuidelijke tot zuidwestelijke bovenstroming warmte hoog in de atmosfeer van boven Afrika naar het noorden wordt gevoerd (met dus hogedrukwerking boven een groot deel van het het Europese vasteland). Tussen beide bolwerken in hebben we, op een enkele uitzonderingsdag na, te maken gehad met een zuidelijke luchtaanvoer. Tegelijkertijd konden oceaanstoringen ons maar met moeite bereiken door uitlopers van het continentale hogedrukgebied.

Kleine opening voor winterweer in Nederland
Voorlopig gaan we nog een paar dagen op dezelfde voet verder. Tegelijkertijd worden de straalstroomslingers wel nog wat scherper. Aan het eind van de week lijkt de hogedrukwerking zich daarbij steeds verder richting Scandinavië uit te strekken, terwijl de door de koude bovenlucht aangevuurde lagedrukgebieden nog wat scherper het zuidwesten van Europa induiken. In een flink aantal berekeningen komen we in de laatste dagen van de novembermaand in een potentieel hardnekkig patroon terecht met een hogedrukgebied boven Scandinavië en lagedrukgebieden die vaak ten zuiden van ons te vinden zijn. Een signaal dat al langer bijvoorbeeld ook in de maandverwachting terug komt (voor de liefhebbers van achtergrondanalyses is deze tegen betaling te beluisteren onder optie 6 van de Weerlijn 0900-9725, kies 6 - 60 cent/min). In veel berekeningen resulteert dit in langdurig aanhoudende oostelijke of noordoostelijke grondwinden en een geleidelijke verdere daling in temperatuur. In sommige gevallen komt het richting het begin van december uiteindelijk zelfs tot een heuse vorstperiode. Kortom: een kleine opening op winterweer van betekenis.

Bronnen: MeteoConsult, Portugese nieuwssites. Foto's: http://www.tvi24.iol.pt/