Heb jij al een referentieboom?

In de herfst vanuit je eigen huis geregeld een boom fotograferen. Een inkijkje in het proces van verval.

Tijdens de herfst vindt algehele terugtrekking plaats. Heel wat dieren gaan hamsteren voor de winter, maken holletjes en krijgen een wintervacht. Vleermuizen, muizen, slakken en egels gaan in winterslaap, mensen trekken zich ’s avonds terug op de bank met een dekentje. En bomen, die stoten hun bladeren af. Althans, loofbomen. Dat is nog een heel proces, wat er bijzonder uitziet als je het van dag tot dag volgt.

Je kunt dan bijvoorbeeld opmerken dat verschillende bomen een totaal andere tijdsspanne nodig hebben om hun bladerdek te laten kleuren. Daar waar grote groepen bomen nu al helemaal kaal zijn, staan er ook nog heel wat exemplaren waarbij het groene gebladerte nog de boventoon voert. Niet alleen elke boomsoort, maar ook elke individuele boom heeft zijn eigen ritme gedurende de herfst.

Wat valt er te zien?
Eigenlijk gaan loofbomen ook in winterslaap. Tijdens het zomerhalfjaar komen ze in volle bloei en wasdom en zuigen water en voedingsstoffen uit de bodem. Tijdens de herfst maken ze zich klaar voor de winter. Om te voorkomen dat de boom sterft door aanhoudende verdamping van vocht via de bladeren (en in tijden van vorst geen nieuw vocht uit de grond kan trekken), doorleeft de boom een heel proces richting winterrust. De bladverdamping wordt gestopt, het zetmeel uit de bladeren wordt omgezet in suikers en naar de stam getransporteerd, en vervolgens worden de bladeren stuk voor stuk afgestoten. Voordat de bladeren naar beneden dwarrelen, vindt het verkleuringsproces plaats. De groene kleurstof uit het blad, chlorofyl waarmee zonlicht wordt opgevangen, wordt namelijk afgebroken en afhankelijk van welke kleurstofgroepen er dan nog aanwezig blijven, krijg je rood, oranje of geel.

De bladverkleuring gaat van buiten naar binnen. Dat wil zeggen; de bladeren aan de buitenzijde van het bladerdek worden het eerst afgeknepen van de sapstroom en later volgen de bladeren die dichter bij de stam hangen. Vaak zijn het de oudste blaadjes die het eerst van de boom vallen, als laatste zwieren de jongste eraf.

Bomen in de stad hebben vaak een ander ritme dan bomen in een bos. Een rol van betekenis spelen de grootte van het perkje waarin de boom is geworteld, net zoals grondsoort en de aanwezigheid van straatverlichting een duit in het zakje doen. Bomen die onder een lantaarnpaal staan verkleuren vaak later.

Het weer speelt een grote rol
Weer of geen weer, op een gegeven moment is al het blad van de boom af. Het verkorten van de daglichtlengte is daarbij leidend. De weersomstandigheden bepalen wel in grote mate het tempo van verkleuren en het tempo van bladval. Van belang zijn lichtintensiteit, temperatuur, neerslag en vorst. Vooral vorst is een aanjager van bladverkleuring en bladval. Een van de bestuursleden van de MeteoGroup, waar Meteo Consult onder valt, heeft een referentieboom in zijn voortuin staan. Dit bestuurslid, Maarten Noort, houdt in zijn woonplaats Oegstgeest al een aantal jaren achtereen een boom in de gaten en ziet nu en dan opmerkelijke veranderingen. Zo liep ‘zijn’ boom begin oktober relatief achter met verkleuren ten opzichte van andere jaren. Echter, lage nachttemperaturen en lokaal een beetje vorst tussen 8 en 10 oktober brachten de boom een week geleden ineens op voorsprong. De wat serieuzere vorst tegen het einde van die maand lijkt van minder effect te zijn geweest, dan het kleine beetje vorst eerder. Als de temperatuur eenmaal laag is geweest, wordt het verkleuringsproces blijkbaar voluit in gang gezet.

De langzaamste verkleuring en dus het langst de tijd om prachtige herfstwandelingen te maken, vindt plaats bij zonnig en mild herfstweer. De zogeheten Indian Summer, die we voornamelijk kennen vanuit het oosten van de VS, zorgt dan voor trage verkleuring. De snelste verkleuring vindt plaats bij koud en somber weer. Als het dan ook nog een paar keer fors waait, storten de bladeren in pakketten naar beneden.

Van kraak naar drab
En dan liggen de bladeren op de grond. Hoe heerlijk is het om door die subtiel krakende massa te banjeren. De herfst ruikt lekker, voelt fris aan tegen de huid en zorgt als vanzelf voor enige introspectie bij jezelf. Eigenlijk zouden we zelf ook in een soort van winterrust, kalmte, terecht moeten komen. De huidige maatschappij zorgt er echter voor dat de meesten van ons onverzadigbaar doorrazen. En in de haast uitglijden over de drab die overblijft van verregende bladeren…. Kalmte is geboden.

Lees hier meer over bladkleuren in de herfst

Bronnen: Meteo Consult, Natuurbericht.nl, artis.nl, Maarten Noort,