Hardnekkig straalstroompatroon

Ligging en vorm van de straalstroom veroorzaken een periode van vrij koel en wisselvallig weer.

Op het niveau zo tussen 5 en 10 kilometer hoogte in de atmosfeer vinden we de straalstroom, de snel stromende rivier van lucht met bochten en kronkels, terug. En juist de ligging van die lussen in de straalstroom, met de karakteristieke golftoppen en golfdalen, bepaalt in hoge mate (de duur van) een bepaald weertype.

Er zijn verschillende straalstromen op de wereld: op het noordelijk halfrond, het zuidelijk halfrond, bij de evenaar en op de Noord- en Zuidpool. Voor ons is de straalstroom op het noordelijk halfrond van belang (de polaire straalstroom) en die wordt in dit verhaal dan ook steeds benoemd. De gordel met hoge windsnelheden van minstens 100 km/u maar soms tot wel ruim 600 km/u, kronkelt van west naar oost en bepaalt de koers en activiteit van de hoge- en lagedrukgebieden aan het aardoppervlak. Hij wordt in stand gehouden door de temperatuurverschillen tussen de Noordpool en de evenaar en vormt als het ware een glijbaan waarlangs depressies worden meegevoerd. Hoe groter het temperatuursverschil, des te sterker de straalstroom. In het zomerhalfjaar zijn de temperatuursverschillen kleiner dan in het winterhalfjaar. Het gevolg is dan ook dat de straalstroom in het winterhalfjaar sterker is. ’s Zomers loopt de straalstroom over het algemeen ten noorden van ons land, ’s winters volgt hij meestal een zuidelijkere koers. Bij een noordelijke route van de straalstroom bevinden we ons in relatief warme lucht met een opeenvolging van depressies. Loopt de straalstroom ten zuiden van ons land, dan trekken de depressies ten zuiden van ons voorbij, maar bevinden we ons in een koude luchtmassa. En dit laatste is deze zomer tot nu toe veelvuldig het geval, niet zo gebruikelijk dus. Het is af te lezen aan de gemiddelde zomertemperatuur in De Bilt die tot nu toe 1,5 graden onder de norm ligt. 

Ovaal lint met lussen
De straalstroom kan worden voorgesteld als een ovaal lint met een lengte zo tussen 1000 en 3000 kilometer, een breedte van 200 tot 800 kilometer en een dikte van circa 6 kilometer. De kern bevindt zich in een gebied waar de zogeheten tropopauze – de overgang tussen de troposfeer en hoger gelegen stratosfeer – een onderbreking vertoont. De straalstroom op het noordelijk halfrond trekt over Amerika, Europa, Rusland en Siberië. Doordat de windrivier op zijn weg verscheidene obstakels ontmoet, ontstaan typische zigzaggen. Bij krachtige wind, in de winter, ontstaan gewoonlijk maar drie zigzaggen, die we ook wel 'lussen' noemen. In de zomer is er de neiging tot meer lusvorming.

Blokkades
Bij weinig lussen hebben we een strakke straalstroom, de rivier van lucht loopt in een (vrij) rechte lijn van west naar oost en voert de ene na de andere depressie aan de grond aan. Er zit dus vaart in het geheel. Maar gaat de straalstroom kronkelen als een rivier ('meanderen'), dan kunnen hogedrukgebieden en lagedrukgebieden vast komen te liggen en ontstaat een geblokkeerde circulatie of kortweg blokkade, de snelheid van de stroming gaat er dan uit. We spreken dan ook van hogedruk- en lagedrukblokkades. Deze brengen grote afwijkingen in het weer met zich mee. 's Zomers kan bijvoorbeeld een stationair hogedrukgebied boven het noordoostelijk deel van Europa ontstaan, zodat er bij ons een periode aanbreekt met warme oostelijke winden en wekenlang mooi weer. In de winter staat zo'n hogedrukblokkade garant voor een periode van (strenge) vorst. De computermodellen proberen blokkades tot meer dan vijf dagen vooruit steeds beter aan te geven, maar die komen in de praktijk lang niet altijd goed uit de verf, mede door de grilligheid van de atmosfeer; het blijft een chaotisch systeem.

Zomer 2012
De zomer van 2012 laat tot nu toe niet alleen een vaak zuidelijke ligging van de straalstroom zien, ook de ligging en hardnekkigheid van de lussen die erinzitten is opvallend: ons deel van Europa bevindt zich meestentijds in of nabij een golfdal (= trog, uitzakking van koude lucht in de bovenlucht), terwijl aan weerszijden twee golftoppen zichtbaar zijn (=rug van hoge luchtdruk, tong van warme lucht in de bovenlucht). Verder naar het westen toe boven Noord-Amerika komen we dan weer een golfdal bij en/of boven Newfoundland tegen en verder westwaarts ligt er vanaf Californië via de Rocky Mountains tot over Canada heen een flinke golftop, dus een (grote, sterke) rug van hoge druk gevuld met warme lucht. In het algemeen kun je zeggen dat bij en in een trog het zomerweer wisselvallig en vaak koel is, terwijl het zomerweer bij of in een sterke rug zonnig, droog en warm/heet is. Hiermee is ook verklaard waarom het in een groot deel van de V.S. erg warm is en blijft, terwijl er in het westelijk gedeelte van Europa sprake is en blijft van onstabiel en gemiddeld relatief koel weer en juist in, grofweg, het zuidoostelijk gedeelte van Europa bij en in de rug van hoge druk stabiel droog, zonnig en vooral ook erg warm zomerweer heerst.

Vastzittend patroon
Voor een verandering in dit patroon en b.v. het zomerweer bij ons, moet er iets in de atmosfeer gebeuren om die lussen te laten opschuiven/verschuiven. Je kunt het vergelijken met een touw waaraan weer eens een nieuwe, krachtige slinger wordt geven. In het geval van de bovenluchtstroming moet er iets gebeuren aan de verdelingen van koude en warme luchtmassa's op het noordelijk halfrond. Volgens de berekeningen van het Europese computermodel gaat dat echter niet gebeuren; die nieuwe, vooral krachtige slinger aan het touw blijft dus uit. Zie ook de kaartjes hiernaast. Dit betekent vanaf nu enige tijd wisselvallig weer met regelmatig buien, maar dan ook droge dagdelen met zonneschijn. En aangezien de winden steeds uit richtingen tussen zuidwest en noordwest waaien, wordt er na vandaag vrij koele lucht aangevoerd: de middagtemperaturen zakken tot iets beneden de 20-gradengrens.

Of er op lange termijn wel een verandering in het stromingpatroon verwacht kan worden, hoor je in optie 5 van de weerlijn 0900-9725 (55 cent per minuut). En in optie 6 wordt de verwachting voor augustus en september onder de loep genomen.

Bron: Meteo Consult