Stadseffect

Dat het warm is in Nederland is onomstotelijk. Toch zijn er duidelijke verschillen tussen de stad en het platteland.

Met een zuidelijke wind werd vandaag zeer warme lucht aangevoerd. Met hulp van de grote droogte is de middagtemperatuur vandaag in bijna het hele land op 30 graden of meer uitgekomen. Vooral in de zuidoost- en oosthoek van het land kon het plaatselijk 37 graden worden. Extreem warm voor Nederlandse begrippen. Niet alleen overdag is het deze dagen heet. De afgelopen nacht –van donderdag op vrijdag – koelde het op diverse plekken in het midden en zuiden van het land niet verder af dan tot 20 graden. In het Brabantse Gilze-Rijen werd het zelfs niet kouder dan 21,5 graden. Dit soort tropennachten met meer dan 20 graden komen in Nederland niet vaak voor. Tegelijkertijd zijn er ook duidelijke verschillen waarneembaar tussen steden en de landelijk gelegen plekken. Het zogeheten stadseffect treedt op.

Vooral met rustig en bijna windstil weer en gedurende nachten blijkt er een redelijk groot verschil op te treden tussen temperatuurmetingen binnen de dichtbebouwde steden en plaatsen in een meer landelijke omgeving. Dit verschil kan soms oplopen tot ruim 4 graden en is ’s nachts over het algemeen het grootst. Door de aanwezige hoeveelheid bebouwing in een stad koelt het daar een stuk minder snel af dan in de natuurlijke omgeving van bijvoorbeeld open velden of een klein dorp. We noemen de ‘warmere’ steden dan ook wel warmte-eilanden.

Nachtelijke afkoeling
De aarde warmt op door instraling van de zon en koelt weer af door uitstraling. Als de instraling groter is dan de uitstraling, zoals overdag, dan warmt zowel de aarde als de lucht erboven geleidelijk op. ’s Nachts is er echter geen instraling en dus alleen maar uitstraling van het aardoppervlak. De lucht zal dan geleidelijk gaan afkoelen. Zonder bewolking zal het grootste deel van de uitgestraalde warmte verloren gaan richting de ruimte. Bewolking werkt in deze situatie als een soort isolator en tijdens een bewolkte nacht zal de minimumtemperatuur dus een stukje hoger uitkomen dan tijdens een heldere nacht.

Warmte-eiland
In steden gaat een deel van de warmte in gebouwen zitten en ook wegen. Deze gaan als het ware ‘tegenstralen’. Hierdoor blijft een deel van de warmte in de stad ‘hangen’. De verschillen in temperatuur hangen wel af van verschillende factoren. Zo zal een grote stad meer warmte vasthouden dan een klein stadje. Door de grote hoeveelheid (vaak hogere) gebouwen, maar ook bijvoorbeeld geasfalteerde wegen kan er soms een verschil van enkele graden optreden ten opzichte van een nabij gelegen dorp.

Ook de gebruikte materialen van de bebouwing spelen een rol. Bij donkere materialen wordt meer warmte vastgehouden dan bij lichtgekleurde materialen. De aanleg van bijvoorbeeld groene daktuinen, groene gevels, maar ook stadsparken en bomen zorgt juist weer beter voor afkoeling. In steden staan relatief weinig bomen en deze absorberen duidelijk minder zonlicht dan bijvoorbeeld geasfalteerde wegen. Zo vindt er in steden 10 a 20% minder verdamping plaats omdat ze grotendeels uit verhard oppervlak bestaan.

Ook mensen hebben in bepaalde mate invloed op het stadseffect. Auto’s en ander gemotoriseerd vervoer, airconditioning, verwarming en fabrieken dragen namelijk ook hun steentje bij aan de hogere temperaturen in de stad. Hierbij komt veel warmte vrij en dit wordt in steden gemakkelijk geabsorbeerd door de omringende bebouwing.

Extreme hitte
Vandaag, vrijdag, zullen veel mensen dit fenomeen ook heel duidelijk hebben gemerkt. Het was erg warm, er stond weinig wind en de zon was met amper bewolking erg krachtig. Vooral tijdens de voetbalwedstrijd vanmiddag tussen Oranje en Brazilië leek het voor veel mensen afzien. Met dit soort hitte wordt mensen aangeraden om zich niet te druk te maken en het vooral erg rustig aan te doen, maar juist op het warmste moment van de dag werd deze belangrijke wedstrijd gespeeld. De gemoederen kunnen daarbij hoog oplopen en met de hitte van buiten daar nog bij, is het uitkijken geblazen. Veel water drinken en een plekje in de schaduw of binnen zijn dan ook al twee maatregelen die gemakkelijk genomen kunnen worden om het kijkplezier te vergroten.

Het weer actueel
Kijken we op kleinere schaal naar het stadseffect, ofwel het zogeheten tuineffect, zien we ook redelijke verschillen optreden. De officiële meetstations in Nederland staan over het algemeen in een meer ‘natuurlijke’ omgeving dan bijvoorbeeld het weerstation bij veel waarnemers thuis. De tuin is vaak ook een afgeschermde plek en daar zal vaak een hogere kwikstand gemeten worden dan op de officiële stations. Zo maten we op het moment van schrijven, rond 14 uur, op de officiële meetstations maximaal 34 graden (in het Limburgse Ell) en was volgens diverse waarnemers van de website ‘Het Weer Actueel’ al 37 en 38 graden bereikt.

Bronnen: Meteo Consult, KNMI, Het Weer Actueel
Uitsnede foto voorpagina: John Dalhuijsen