Extreem hete dag eindigt met onweer

Een extreem hete dag eindigde met onweer. Maar het noodweer, dat wel was verwacht, leek toch uit te blijven.

Het is vandaag onvoorstelbaar warm geworden in Nederland met temperaturen die in het zuidoosten van het land tot 37,0 graden reikten in het Limburgse Ell. Terschelling was het enige KNMI-station dat niet boven 30 graden uitkwam. Daar werd het 28,5 graden. De Bilt noteerde wel zijn eerste tropische dag. Daar wees de thermometer 33,8 graden aan.

En dan hing natuurlijk heel de dag de vraag boven het land of er onweer zou komen. En zo ja waar dan en ook hoe zwaar het uiteindelijk zou worden. Op het moment dat dit verhaal wordt voltooid, leven we nog onder een weeralarm en zien we in het westen van het land eindelijk de eerste serieuze buien opdoemen. Maar of het echt allemaal ook nog zo zwaar wordt als het in eerste instantie leek te gaan worden, was op dat moment nog zeer de vraag.

Het leek allemaal eerst toch zo spectaculair en potentieel ook explosief. De atmosferische opbouw boven Nederland was de afgelopen nacht en vanochtend volstrekt uniek. Terwijl gisteravond de temperaturen op die plaatsen waar de wind even wegviel nog snel daalden tot lokaal zelfs rond 14 graden, stroomde op wat grotere hoogte met een aantrekkende zuidelijke wind steeds warmere lucht binnen. Toen ook aan het aardoppervlak de wind weer begin toe te nemen, zag je dat meteen aan de oplopende grondtemperaturen terug. Daar was geen zon voor nodig, het gebeurde gewoon middenin de pikdonkere nacht.

Zeer warme bovenlucht
Een mooi voorbeeld daarvan zagen we in De Bilt, waar het KNMI is gevestigd. Tot ongeveer 2 uur vannacht was het daar nog rustig. Op dat moment werd ook de minimumtemperatuur van 16,2 graden bereikt. De sonde, die precies om 2 uur aan een ballon vanaf het terrein van het KNMI werd opgelaten, liet echter meteen al zien dat het op een hoogte van maar enkele honderden meters boven de grond veel warmer was. Op 274 meter boven de grond werd een temperatuur van 28,3 graden gemeten. Toen een uur later in De Bilt ook aan het aardoppervlak de wind weer een beetje was opgestoken, liep het kwik snel tot 21,3 graden op. Vijf graden hoger dan een uur eerder dus, en dat terwijl het midden in de nacht was en pikkedonker.

Wat verder maar het zuiden in Brabant, Limburg en in België nam de wind al eerder toe. Daar kwamen de temperaturen de afgelopen nacht op veel plaatsen niet beneden 20 graden uit. In België was het nog gekker. Daar noteerden veel plaatsen een minimumtemperatuur van tussen 22 en 24 graden. In de buurt van Parijs was het vannacht om 2 uur aan de grond nog 25,2 graden, op een hoogte van 276 meter kwam de sonde die daar was opgelaten een temperatuur van precies 30 graden tegen. Dergelijke waarden worden in onze omgeving zelden gemeten.

Sterke inversie
In geval van een temperatuuropbouw, zoals hiervoor beschreven, is er in de atmosfeer een sterke inversie aanwezig. En die zou later vandaag erg belangrijk blijken te zijn. Als er van zo’n inversie sprake is, loopt de temperatuur eerst met de hoogte snel op, daarna gaat hij weer – zoals gebruikelijk is – met de hoogte dalen. Om in het hete gebied vandaag buien te laten ontstaan, had het nog warmer moeten worden dan het al was. Pas vanaf een temperatuur van ongeveer 38 graden zouden luchtbellen die vanaf het aardoppervlak buien hadden kunnen veroorzaken, warm genoeg zijn geweest om door die inversie heen te breken. In potentie was een geweldige hoeveelheid energie beschikbaar om van die eventuele buien bijzonder zware exemplaren te maken. Maar omdat de inversie het op de meeste plaatsen hield, kwamen die er niet.

Toen vanochtend in de weerkamer van Meteo Consult de nieuwe ploeg op dienst kwam en de nieuwste berekeningen voor vandaag werden doorgenomen, merkte de hoofdmeteoroloog van dienst op dat de indices die een maat zijn voor de onstabiliteit van de atmosfeer, vandaag boven Nederland, hoger waren dan hij ooit eerder in zijn carrière had gezien, in een gebied waarin later op de dagen onweersbuien zouden kunnen gaan ontstaan. Verder naar het zuiden in Europa komen vaker dergelijke hoge waarden voor, maar daar is de lucht uiteindelijk meestal te droog om daar ook zware buien van te maken. Bij ons was de lucht vandaag vochtiger, maar uiteindelijk lukte het dus toch lange tijd niet.

Vanochtend al een bui
Het begon vanochtend op de meeste plaatsen met behoorlijk wat zon, maar vanuit het zuiden drongen op grote hoogte ook al stapelwolken binnen waaruit in het zuiden en oosten van het land al een paar eerste buitjes vielen. In Limburg kwam het zelfs al tot een onweersbui, die lokaal al enkele millimeters regen achterliet. Op zich is dat niets bijzonders, wel dat de regen viel uit wolken die hun basis op een hoogte van 4 kilometer (!) hadden. In het Duitse Nettetal, net over de grens bij Venlo, richtte deze bui meteen ook al schade aan. Een boom werd ontworteld en kwam op een huis terecht. Het gaf maar aan wat in potentie mogelijk was.

Daarna brak op de meeste plaatsen de zon door en liepen de temperaturen enorm snel op. Om 10 over 12 was de temperatuur in het grootste deel van het land al tot tropische waarden rond 30 graden opgelopen. In het Limburgse Ell wees de thermometer om 12.20 uur een waarde van 33,7 graden aan, veruit de hoogste temperatuur die deze zomer is gemeten. Een half uur later was het er 34,5 graden. De voorlopig hoogste waarde werd om 13.50 uur gehaald, toen het in Ell 35,9 graden was. Een uur later wees de thermometer er zelfs 36,8 graden aan en uiteindelijk zou het dus precies 37 graden worden.! In De Bilt werd om 12.40 uur de eerste tropische dag van deze zomer gemeten, toen ook daar de temperatuur de grens van 30 graden bereikte. En het tempo van de stijging zat er op dat moment nog goed in, eigenlijk overal in Nederland.

Kwamen er nog buien?
Het wachten was op wat er verder zou gebeuren. Vanuit het westen kwamen diverse storingen dichterbij. Een trog (een lijn waarop de wind draait van zuid aan de voorzijde naar west aan de achterzijde draait) en een breed koufront, waarin vanochtend nog twee aparte buienlijnen zichtbaar waren. De grote vraag was op dat moment nog hoe alles in Nederland uiteindelijk zijn beslag zou krijgen. Zouden de buien meteen al op de trog ontstaan, of nog eerder in het gebied in het oosten en zuidoosten van Nederland waar het naar verwachting het warmst zou worden. Of zouden de buien zich pas en vooral op het koufront manifesteren? Er stond veel op het spel. De vroege buien zouden de zware zijn, waarvoor werd gewaarschuwd. De latere zouden, omdat de hitte dan al weg zou zijn door de naar west gedraaide wind, ook pittig kunnen worden. Maar niet meer uitgroeien tot de zware buien waarvoor een weeralarm was afgegeven.

Een eerste bui ontstond rond 15 uur net buiten de kust van Noord-Holland en trok vandaar naar het noorden. Ook in het hete zuidoosten leken op dat moment weer een paar buien te ontstaan, maar die zetten op de een of andere wonderlijke manier nog niet door. Daarna bleef het een hele tijd rustig. Intussen rukte wel de lijn, waarachter de wind van zuid naar west draaide op en begonnen de temperaturen op steeds meer plaatsen aan een gestage daling. En verdween de energie die voor de zware buien beschikbaar was op steeds meer plaatsen als sneeuw voor de zon.

Pas op het moment dat ook wij in Wageningen er niet meer in geloofden, bolden ze dan toch nog op, zij het in beperkte mate. Het eerst in het noordoosten van het land, later boven Noord-Holland en uiteindelijk ook op de Veluwe. De lijn, ten westen van Nederland en horend bij het naderende koufront, begon toen ook steeds meer activiteit te vertonen terwijl hij het zuidwesten van Nederland met regen en onweer binnentrok. Uit enkele buien voor de hoofdlijn uit in Friesland werd zware hagel gemeld en rond 19.40 uur hing ook bij Wageningen een zware bui in de buurt.  

Uiteindelijk zal het er vanavond op veel plaatsen dus toch nog wel van komen, zal het fiks onweren en zal er plaatselijk veel regen vallen. In het oosten, waar het op het moment van schrijven van dit verhaal nog extreem warm was, is er ook kans op hagel en zware windstoten. Maar of dit uiteindelijk ook het noodweer was, waar we vandaag met z’n allen toch wel een beetje op zaten te wachten, blijft nog even de vraag. Dat zal achteraf in de nazit allemaal wel duidelijk worden.

Bron: Meteo Consult, waarnemers, weerwoord.be