De zonsverduistering van 1 augustus

Op vrijdag 1 augustus vindt in ons land aan het eind van de ochtend een zonsverduistering plaats. Wat gebeurt er dan ook al weer? Hier volgen alle details over zonsverduisteringen in het algemeen en die van 1 augustus in het bijzonder.

Morgen, op vrijdag 1 augustus dus, is het nieuwe maan. De positie van zon, maan en aarde is dan van dien aard, dat er in diverse streken een zonsverduistering is te bewonderen. Er is zelfs sprake van een totale zonsverduistering. In een smalle band schuift de maan voor de hele zonneschijf en onderschept daarbij vrijwel al het licht. Een dergelijke zeer zeldzame gebeurtenis maken we in ons land niet mee, hier wordt slechts een klein ‘hapje’ uit de zon genomen. Eerst leggen we in het kort uit hoe een zonsverduistering in zijn werk gaat.

Het spel tussen de maan- en zonneschijf.

De maan is vele malen kleiner dan de zon, maar de maanschijf lijkt aan de hemel toch ongeveer even groot als de zonneschijf, wat komt omdat de maan veel dichterbij staat dan de zon. De afstand aarde – maan schommelt tussen 356.375 en 406.720 kilometer. Ook de afstand aarde – zon is niet constant, maar schommelt rond 149 miljoen kilometer. De schijnbare diameters van de zonne- en de maanschijf zijn dus niet constant, maar de verschillen zijn met het blote oog nauwelijks waarneembaar. Bij een zonsverduistering luistert dat echter wel nauw, juist omdat de beide schijven vrijwel dezelfde diameter hebben. Soms is de maan ‘te klein’ om de hele zonneschijf te bedekken. We spreken dan van een ringvormige verduistering; rondom de donkere maanbol blijft dan nog een smalle rand van de zonneschijf zichtbaar. Is de maan wel ‘groot genoeg’ om de hele zonneschijf te bedekken, dan spreken we van een totale zonsverduistering die slechts enkele seconden kan duren, maar soms langer dan zes minuten duurt! Overigens verwijdert de maan zich langzaam van de aarde, met bijna 3 cm per jaar. Dat lijkt een verwaarloosbaar toename van de afstand aarde - maan te zijn, maar die langzame toename zal er toch voor zorgen dat in de toekomst totale zonsverduisteringen korter gaan duren en steeds zeldzamer worden. Uiteindelijk – over ongeveer een kwart miljard jaar – zullen er geen totale zonsverduisteringen meer optreden, maar uitsluitend ringvormige verduisteringen.  

Waarom niet iedere maand een zonsverduistering?

De aarde draait precies in het vlak van de evenaar haar rondjes om de zon. Als de maan dat ook zou doen, dan zouden we iedere keer met nieuwe maan een zonsverduistering meemaken. In werkelijkheid maakt de maanbaan een hoek met dat vlak en zal de nieuwe maan veel vaker wel dan niet boven- of onderlangs de zonneschijf trekken. Sowieso is het goed ‘mikken’ geblazen, ook als de maan toevallig wel precies goed staat. De strook waar een eventuele verduistering ‘totaal’ of ‘ringvormig’ is hooguit een paar honderd kilometer breed, daarbuiten mist de maan de zonneschijf net, een beetje of grotendeels. We spreken dan van een ‘gedeeltelijke’ zonsverduistering. Zelfs dan blijft er nog een groot gebied op aarde over waar de maan, zoals meestal, de zonneschijf in zijn geheel mist. De afbeelding hiernaast laat zien hoe het spel van licht en schaduw bij een zonsverduistering precies werkt.

De verduistering van vrijdag 1 augustus.

Overigens is de verduistering van morgen in ons land ook maar een kleintje, want slechts 25% van de totale zonnediameter wordt door de maan ‘weggehapt’. Dat komt omdat de zone waarin de maan geheel voor de zon schuift, zich ditmaal op grote afstand bevindt. De totaliteitszone begint in het noorden van Canada, waar de zon geheel verduistert opkomt. Vervolgens scheert deze over het uiterste noorden van Groenland en nog ten noorden van Spitsbergen langs, om daarna via Nova Zembla Siberië in te duiken. Daar vindt de totaliteit plaats bij de hoogste zonnestand van 33 graden en krijgt deze een maximale duur van 147 seconden. Daarna neemt de snelheid van de maanschaduw steeds verder toe en bij een steeds lagere zonnestand zal dus de duur van de totaliteit steeds korter worden. Uiteindelijk zoeft de maanschaduw langs het grensgebied tussen China en Mongolië, om daarna definitief China binnen te trekken. Daar valt de zonsverduistering vlak voor zonsondergang, maar nog voor de Chinese oostkust is bereikt, is de zon daar ondergegaan en heeft de maanschaduw de aarde weer verlaten. Wel kan men daar bij helder weer nog net het begin van de verduistering zien.

Op de afbeeldingen hiernaast is te zien hoe het er morgen in ons land uit zou kunnen zien. Het eerste deukje in de zonneschijf verschijnt linksboven en dat gebeurt tussen half elf en elf uur. De maximale verduistering vindt plaats rond 11.25 uur, aan de linker bovenkant is dan het grootste hapje uit de zonneschijf genomen. Het maximum zal in het westen van het land een paar minuten eerder plaatsvinden dan in het oosten. Het ‘hapje’ zal op Schiermonnikoog het grootst zijn en in Zeeuws-Vlaanderen het kleinst, en uiteenlopen van ongeveer 22% tot 30% van de zondiameter. Er is dan 11 tot 18% van de zonneschijf door de maan bedekt. Daarna verplaatst het deukje zich langzaam naar onderen aan de linkerkant, om kort na 12.15 uur op ‘negen uur’ van de zonneschijf te verdwijnen.

Verder naar het zuiden zal deze gedeeltelijke verduistering steeds minder voorstellen. In Zuid-Frankrijk, Spanje, Portugal, Zuid-Italië en een groot deel van Griekenland, blijft de zon helemaal ‘heel’. Vakantiegangers in Noord-Europa zitten wat dat betreft beter. Op Noord-IJsland wordt de zon voor meer dan 60% verduisterd, maar nog mooier wordt het op de Noordkaap. Daar is sprake van een intense gedeeltelijke verduistering van 81%. Het hoogtepunt wordt daar ruim een kwartiertje later bereikt dan in Nederland.

Wat het weer betreft, hebben we in eigen land wellicht geluk. De warme lucht die nu nog boven ons land aanwezig is, wordt komende nacht met regen- en onweersbuien verdreven. De storing zal in de ochtend al naar het oosten wegtrekken en de bewolking breekt. Misschien kan de zonneschijf zelfs mooi met een zonnebril op worden bewonderd als daar dunnere wolkenplukken langstrekken. Dat is alleen veilig als de zon geen zichtbare schaduw werpt. Het verdient echter aanbeveling om gebruik te maken van een zogenaamd eclipsbrilletje. Het is sowieso noodzakelijk zo’n brilletje op te zetten, zodra de zon écht doorbreekt en kijk zelfs dan niet te lang in een stuk door.

Mocht deze kans aan u voorbijgaan, op 4 januari 2011 vindt de volgende plaats. Deze is nergens totaal op aarde, maar in Nederland is het toch een forse gedeeltelijke verduistering. De zon komt dan al verduisterd op, en even later zal 78% van de zondiameter zijn bedekt. En nu maar hopen op een heldere (vries) winterochtend!

Bronnen: Meteo Consult, diverse internetsites. Foto’s en afbeeldingen: diverse internetsites, Stellarium, Tom van der Spek.