Hittegolven in Nederland

Na het kille en natte weer van de laatste tijd gaat het kwik nu drastisch omhoog. Wellicht volgt er een langere warme periode. Het geschikte moment om het eens over hittegolven te hebben. Wat is een hittegolf? Hoe lang duren ze? Hoe vaak komen ze voor? Deze en nog meer 'hittegolfvragen' zullen we beantwoorden.

Na het absolute zomerdieptepunt van de afgelopen dagen, wordt het tijd voor een echt ‘warm’ verhaaltje op deze site. Nu we de zomerdip achter ons laten en de temperaturen de komende dagen flink gaan oplopen, gaan we gaan het eens over hittegolven hebben. Wanneer spreken we van een hittegolf? Hoe vaak treden deze op? Hoe lang duren ze? Kan een zomer meerdere hittegolven opleveren? Dat zijn slechts enkele vragen die men in dit kader kan stellen. In het navolgende zullen we al deze vragen beantwoorden, en nog meer.

De definitie van een hittegolf.

Het spreekt voor zich dat het tijdens een hittegolf erg warm moet zijn. Maar hoe warm precies? Er is afgesproken dat er van een landelijke hittegolf wordt gesproken als de maximumtemperatuur in De Bilt op tenminste vijf dagen op rij tot 25.0 graden stijgt of daarboven (zomerse dagen), maar dat er daarvan tenminste drie een maximumtemperatuur hebben opgeleverd van tenminste 30.0 graden (tropische dagen). Deze definitie blijkt behoorlijk goed hanteerbaar te zijn, ook al zijn zelfs in ons kleine landje de temperatuurverschillen tussen de diverse streken soms aanzienlijk. Zo zal bijvoorbeeld in Oost-Brabant, Noord- en Midden-Limburg het vaker tot een hittegolf komen dan in De Bilt, terwijl een hittegolf op de Wadden een zeer zeldzaam verschijnsel is. Toch zal, als er in De Bilt sprake is van een hittegolf, dat in een groot deel van ons land ook het geval zijn. Dat brengt ons automatisch tot de volgende vraag:

Hoe vaak komt het tot een hittegolf?

De definitie van een hittegolf (zie boven) is behoorlijk streng. Het is dan ook zeker niet een weersverschijnsel dat we iedere zomer meemaken. Sinds 1901, ruim honderd jaar dus, hebben we 38 hittegolven gehad, die in 31 zomers zijn opgetreden. Daaruit blijkt al dat sommige zomers meerdere hittegolven kende. Absolute koploper is de zomer van 1947, die maar liefst vier hittegolven telde en in de zomers van 1911, 1941, 1948 en 2006 kwamen er twee hittegolven voor. Verreweg de meeste zomers, ruim tweederde dus, hebben geen hittegolf opgeleverd. Soms moet er lang worden gewacht op een dergelijke periode. De zomers van 1984 tot en met 1989 verliepen hittegolfloos, maar ook de zomers van 1951 tot en met 1974, 24 op rij! De eerste hittegolf na die uit 1950 was wel meteen de langste. Deze duurde achttien dagen, van 29 juli tot en met 15 augustus 1975.

Langdurende hittegolven zijn nog veel zeldzamer. Slechts dertien van de 38 hadden een duur van tien dagen of langer, evenveel hadden een korte duur van vijf (het absolute minimum), zes of zeven dagen. De meest recente hittegolf, die van 15 tot en met 30 juli 2006, had een duur van zestien dagen. In de topzomers van 1947 en 1976 wist een hittegolf het tot zeventien dagen te brengen.

Niet iedere hittegolf is even ‘heet’.

De duur van een hittegolf zegt niet altijd iets over de hitte. Het zou bijvoorbeeld vijf dagen op rij tussen 30 en 35 graden kunnen zijn, of tien dagen op rij net boven de 25 graden, met drie uitschieters tot precies 30 graden. Wellicht wordt die eerste, twee maal zo korte periode dan toch als warmer ervaren. We kunnen dat objectiever bekijken, door het aantal tropische dagen van iedere hittegolf te tellen (dat zijn er minimaal drie dus) en ook naar de gemiddelde maximumtemperatuur en het warmtegetal te kijken, wat verkregen wordt om het temperatuuroverschot boven de 18.0 graden van de gemiddelde etmaaltemperatuur te sommeren. Als een dag gemiddeld dus op 20.0 graden uitkomt, levert dat 2.0 punten op.

Zo kijkend, is de hittegolf van 23 juni tot en met 9 juli 1976, de heetste geweest. In die zeventien dagen zaten maar liefst tien tropische dagen gebed en op de warmste dag werd het in De Bilt 34.9 graden. Het warmtegetal liep in die zeventien dagen op naar een indrukwekkende 94.5 punten. De hittegolf van twee jaar geleden is de op één na heetste geweest van ruim een eeuw, met een warmtesom van 86.7 en acht tropische dagen in een periode van zestien dagen.

In een gemiddelde etmaaltemperatuur zit natuurlijk ook de nachttemperatuur verstopt en tijdens de ene hittegolf verlopen de nachten wat minder zwoel dan tijdens andere. Kijken we alleen naar de maximumtemperaturen, dan was de negen dagen durende hittegolf van 6 tot en met 14 juli 1941 de aller-heetste. De gemiddelde maximumtemperatuur lag toen op 31.6 graden. In nog vier andere hittegolven werd een gemiddeld maximum gemeten van 31.0 graden of hoger, de hittegolf uit 2006 kwam tot 30.4 graden.

Wat kan er dit jaar nog gebeuren?

Hittegolven beperken zich vrijwel uitsluitend tot de drie zomermaanden. Eén hittegolf begon al in mei, en eentje viel zelfs geheel in mei. Van 21 tot en met 25 mei 1922 was het zo warm, dat er van een hittegolf kon worden gesproken.

Aan de andere kant, zijn er nogal wat hittegolven (deels) in augustus opgetreden. Geen enkele wist echter door te lopen tot in september. De meest late hittegolf (die uit 1942) eindigde op 31 augustus! In 1919 scheelde het trouwens maar een haartje, of een septemberhittegolf zou een feit zijn geweest. Na een zomerse dag volgde er drie tropische dagen in De Bilt, maar op 14 september steeg het kwik ‘slechts’ naar 24.7 graden en kwamen we dus 0.3 graden ‘te kort’ om de hittegolf een feit te laten zijn. Hoe dan ook, de meest recente ‘late’ hittegolf vond plaats in 2001 en deze vond na 26 augustus zijn Waterloo.

Dit geeft in ieder geval aan dat er deze zomer op dat gebied nog heel wat mogelijk is. De komende dagen maakt de temperatuur een ware spurt door. Lokaal kan het in ons land vanaf vrijdag tropisch warm worden in vooral het zuidoosten, maar drie tropische dagen in De Bilt lijken er (voorlopig?) niet in te zitten. Voor veel mensen hoeft het ook niet zo warm te worden. Met een ronduit zomerse periode, waarbij het kwik dagelijks tot rond of iets boven de 25 graden oploopt, zal menige zomerliefhebber al dik tevreden zijn. Zeker als we dat bezien tegen het licht van de natte en zeer koele dagen die nu achter ons liggen. Want qua temperatuur lijkt de zomer goed in het zadel te komen. Echt stabiel wordt het niet en dus ook niet stralend zonnig. Zo nu en dan kan het ook tot een flink onweer komen.

Kijkend naar de weerkaart voor volgende week zondag, is het ook dan nog volop zomers en de weersystemen liggen niet zo dat, als deze kaart gerealiseerd gaat worden, het de dag daarna meteen over en uit is met de zomer. Op basis van de huidige weerkaarten is de conclusie gerechtvaardigd dat juli als geheel tóch weer een warme maand gaat worden. Het opgebouwde warmtetekort van 13.1 graaddagen tot en met de 21e, zal namelijk helemaal worden weggewerkt gedurende de laatste juliweek en worden omgebogen in een overschot. Of daarmee het startschot kan worden gegeven voor een zeer zomerse augustus, moet worden afgewacht.

Bronnen: Meteo Consult, eigen archief, www.nlweer.com, KNMI. Foto’s: Tom van der Spek, ECMWF.