Meteorologie in de kunst

Wolken, zonlicht, storm; het is overal hetzelfde, maar ieder interpreteert het op zijn eigen manier. Meteorologische aspecten verwoorden vaak perfect de sfeer van een kunstwerk.

De wind, die eigenlijk alleen zo nu en dan maar eens komt neergestreken, voortdurend komende van en onderweg naar elders, maar nooit constant op één plaats bezig, draagt vlaagsgewijs nu eens verkwikkende, dan weer onverkwikkende geuren aan, en soms een wolk vlinders of libellen, maar ook wel eens een zwerm zwarte vogels, - en is hij weer voorbij, dan blijft nog geruime tijd alles in de tuin, wat maar bewegen kan en door hem is aangeraakt, in beweging.

Zo maar even de eerste regels uit het boek “Bezonken rood” van Jeroen Brouwers. Het maakt vrijwel meteen een gevoel bij je los. Maar niet alleen in de literatuur kan de sfeer soms perfect door aanwezige meteorologische aspecten weerspiegeld worden, ook schilderkunst, architectuur, fotografie en vele andere kunstsoorten horen in dit rijtje thuis.

Donkere wolken, mooi gevormde wolken, regen, harde wind of een brandende zon, het roept bij iedereen meteen een gevoel op. Niet bij iedereen hetzelfde gevoel, maar dat is juist het mooie en enigszins mysterieuze van het weer. Het is overal en je hebt er dagelijks mee te maken. Toch is juist Nederland zo bekend om zijn karakteristieke Hollandse luchten. Maar wat is het nou precies dat de Hollandse wolkenluchten zo speciaal maakt? Volgens velen heeft dat te maken met het Hollandse licht. Een eeuwenoude mythe wil dat het licht in Holland iets heel bijzonders is. Beroemd geworden dankzij de schilderkunst. Toch heeft het Hollandse licht, volgens enkele kunstenaars, halverwege de vorige eeuw zijn specifieke helderheid verloren. En daarmee kwam er volgens hen een einde aan een eeuwenoude visuele cultuur.

Natuurlijk licht

Licht in de natuur kan simpelweg in twee categorieën opgedeeld worden: licht dat vanuit de lucht komt (algemeen indirect licht) en licht met een bepaalde richting (zonlicht). Een combinatie van deze twee natuurlijke lichtsoorten zorgt voor de indruk en sfeer die normaal gesproken waargenomen wordt en voor bepaalde ideeën of stemmingen bij mensen. Wanneer het bijvoorbeeld zwaar bewolkt is, zie je geen direct gericht licht, omdat de zon achter de wolken verscholen zit en dat zorgt voor een algemeen grauw licht, wat kan wijzen op het jaargetijde en het te verwachten weer. De sfeerindruk van een lucht waaruit sneeuw verwacht wordt, is bijvoorbeeld anders dan de lichtwerking bij een naderende onweersbui. Veel direct licht, een stralende zon aan een helderblauwe hemel, zorgt vaak voor een blij gevoel, dat geassocieerd wordt met de zomer en vakantie.Stemmingen van mensen en dus ook de interpretatie van een ieder kunstwerk veranderen met de sfeerindruk die de natuurlijke lichtval geeft. Deze natuurlijke lichtval hangt daarbij natuurlijk sterk samen met het weertype en het seizoen.

Schilderkunst

De typische Hollandse landschappen met hun onheilspellende wolkenluchten waren voor veel schilders vanuit de Gouden Eeuw tot op heden een inspiratiebron voor vele kunstwerken. Enkele van Nederlands beste schilders als Rembrandt van Rijn, Vincent van Gogh, Piet Mondriaan en Johannes Vermeer, hebben allemaal wel een aantal werken op hun naam staan met daarin de majestueuze Nederlandse wolkenluchten. Rembrandt maakte vooral in de periode tussen 1635 en 1640 veel etsen over de natuur, waarin hij landschappen met dreigende wolkenluchten en bomen die door de storm waren omgeknakt verwerkte. Mondriaan verwoordde daarentegen de wolken op een geheel eigen stijl in zijn schilderij “De Rode Wolk”. Zijn werk met de kenmerkende horizontale en verticale zwarte lijnen en primaire kleuren belichten de wolken op een volstrekt andere wijze.

Enkele andere Nederlandse meesterschilders op het gebied van wolkenluchten zijn Jacob van Ruysdael en Jan van Goyen. Van Ruysdaels werk “Gezicht op Haarlem” is één van de hoogtepunten in de Nederlandse wolkenschoonheid. Naar de schilder is dan ook de “Ruysdaellucht” genoemd, een echte Hollandse lucht, de zogenoemde cumulus, met prachtige wolkenpartijen. Maar ook van Goyen staat bekend om de opbouw van subtiele spanning in zijn combinaties van lichtval en wolkenformaties.

Een groot deel van ons beeld van de typisch Hollandse luchten hebben we echter ook te danken aan de Haagse school (ca. 1875), een benaming voor een groep schilders die tussen ongeveer 1860 en 1900 in Den Haag werkten. Onder hen de meesters Hendrick Willem Mesdag en Jacob Maris. Zij zetten zich af tegen de behoudende opvattingen die golden op de kunstacademie en schilderden wat ze zelf waargenomen had, vaak aan de hand van schetsen die op locatie werden gemaakt in plaats van in het atelier. De horizon werd laag gehouden, waardoor er meer ruimte kwam voor de vaak zo indrukwekkende en karakteristieke wolkenluchten, met hun geheel eigen ‘Hollandse’ licht.

Een meer recente kunstschilder, gepassioneerd door wolkenluchten, was Jan Voerman (1857 -1941). Hij heeft tot aan zijn dood in zijn woonplaats Hattem prachtige IJssellandschappen, met daarin de oer-Hollandse wolkenluchten, tot stand gebracht. Op 78-jarige leeftijd werden zijn ogen te zwak om nog te schilderen, maar dat verhinderde hem niet te blijven genieten van stemming en kleurenpracht van de wolkenluchten boven de IJssel.

Architectuur

Ook wordt meteorologie af en toe ingeweven in de architectuur. Denk alleen al aan de fameuze wolkenkrabber. Het heeft natuurlijk niets meer met vormgeving te maken, maar de vaak uit veel glas en spiegels bestaande gebouwen, zorgen door hun weerspiegelingen van de wolken en de zon, vaak voor spectaculaire kunstwerken op zich. In Nederland hebben we dan niet veel wolkenkrabbers, maar er worden zo nu en dan wel meteorologische aspecten in gebouwen verwerkt. In Den Haag staat het nieuwe pand van de Unie van Waterschappen waarin een kunstwerk werd gerealiseerd van een serie spiegelingen van wolkenluchten in een wateroppervlak in het trappenhuis. Het zijn formaties en bewegingen van wolken, gemaakt bij de Ackerdijkse plassen door Bruno Ninaber van Eyben.

Fotografie

In het boek “Winterlicht” van schrijver Jeroen Brouwers wordt erg mooi de meteorologische hobby van de hoofdpersoon beschreven: ‘Schrijver en Journalist Jacob Voorlandt maakt foto’s van wolkenluchten. Hij zei altijd: “Ik fotografeer wat maar korter dan één seconde bestaat, ik maak eeuwigheid van het allervergankelijkste dat in de natuur maar denkbaar is.” Over eeuwen hangen mijn wolkenportretten in het museum, naast de wolkenluchten van Van Gogh. Wat ik maak is niet zozeer “kunst”, het is “historie”.’

Er zijn natuurlijk talrijke fotografen die prachtige foto’s maken van verschillende weersituaties en toch is iedere foto weer een uniek kunstwerkje. Wolkenluchten, storm, zonsondergangen of bliksem, het is allemaal vast te leggen met de camera.

Maakt u ook regelmatig foto’s van de karakteristieke Hollandse wolkenluchten of andere weersomstandigheden? Stuur deze dan via onze website op en misschien wordt uw foto dan wel in één van de weerberichten getoond!
Of wilt u meer weten over wolken, schrijf u dan in voor onze workshop Wolken herkennen.

Bronnen: http://www.rijksmuseum.nl, Wikipedia, http://www.skor.nl, NRC, http://www.museumgroep.nl