De lichtende nachtwolken van 2 juli 2008

Ze zijn maar zelden te zien, maar op 2 juli was het weer zo ver. Prachtige lichtende nachtwolken verschenen aan het uitspansel. We tonen de foto's en leggen uit wat lichtende nachtwolken zijn en waarom ze zo zeldzaam zijn.

In de zomer hoopt menigeen op mooi vakantieweer, al betekent dat zeker niet voor iedereen dat het dan zonnig, droog en warm moet zijn. De strandgast legt wat dat betreft iets andere prioriteiten dan de zeiler, de wandelaar of iemand die met zijn gezin een pretpark wil gaan bezoeken. Hoe dan ook, als het flink is opgeklaard en de hemel schoon is, dan loont het de moeite om in de late avond en/of voor het ochtendkrieken eens naar de noordelijke horizon te kijken. Daar zijn dan soms bijzondere wolken te zien, de zogenaamde lichtende nachtwolken.

Deze witte, ijle wolken hangen af en toe langs de noordwestelijke tot noordelijke hemel in de late avond tot kort na middernacht en langs de noordelijke tot noordoostelijke hemel rond vier uur ’s nachts.

Lichtende nachtwolken worden zo genoemd omdat ze zich alleen vertonen als het vrijwel donker is, grofweg drie kwartier tot anderhalf uur na zonsondergang, of even lang voor zonsopkomst. Deze wolken steken wittig af tegen de donkere lucht. Ze zijn zo dun, dat de sterren er gewoon doorheen weten te schijnen.

Hoe ontstaan lichtende nachtwolken?

Het zijn niet de wolken zélf die licht geven, deze ijle wolken weerkaatsen het zonlicht. Het bijzondere van dit natuurverschijnsel is dat het eigenlijk niets met ons weer van doen heeft, dat zich afspeelt in de troposfeer, de onderste laag van de atmosfeer. Afhankelijk van het jaargetijde en de positie op Aarde, heeft deze luchtlaag een dikte van 8 tot iets meer dan 20 kilometer. Lichtende nachtwolken worden echter op een veel grotere hoogte gevormd, grofweg rond 80 kilometer hoogte. Soms houdt zich op die hoogte stof en zeer fijn gruis op, dat vaak afkomstig is van meteorieten. Daarnaast moet er een temperatuur heersen van tussen -90 en -145 graden Celsius en moet er een beetje waterdamp aanwezig zijn. Pas in dat geval kan zich een dun laagje rijp afzetten op het meteorietengruis, vergelijkbaar met zoals rijp zich afzet op het grasveld. Wat wij dan in feite aan de grond zien gebeuren als de dag aanbreekt, is het glinsteren van al deze deeltjes, in het zonlicht.

Op de hoogte waar de lichtende nachtwolken optreden, waait het zeer hard. Windsnelheden van meer dan 200 km/uur zijn geen uitzondering en niet zelden haalt de wind uit tot 500 km/uur of zelfs nog meer! Daarbij komen ook dalende en stijgende luchtbewegingen voor, die de lichtende nachtwolken hun karakteristieken ribbelstructuur geven. Soms verdwijnen die ribbels even snel als ze verschijnen, maar soms zijn er ook zogenaamde ‘staande golven’ te zien, waardoor sommige patronen zich langere tijd weten te handhaven.

Spel van duisternis en zonneschijn.

In principe treden lichtende nachtwolken ook midden in de nacht en overdag op, maar zijn ze dan niet zichtbaar. In het holst van de nacht ligt ook de luchtlaag rond 80 kilometer hoogte in het donker en overdag is het ‘gewone’ licht simpelweg te sterk en worden deze wolken, net als alle sterren, volledig overstraald. Er is een specifieke zonnestand nodig, waarbij het aan de grond al donker genoeg is, maar de luchtlaag rond 80 kilometer hoogte nog het zonlicht weet te vangen en naar het aardoppervlak weet te weerkaatsen. Ongeveer van begin mei tot en met de eerste week van augustus zijn de omstandigheden gunstig om lichtende nachtwolken waar te nemen. Rondom deze begin- en eindtijd, maar vooral voor en na dit tijdstip gaat de zon in een steeds steilere baan onder en op, en zakt ook dieper onder de horizon. Het tijdvenster, tijdens welke de lichtende nachtwolken zichtbaar zijn wordt hierdoor de komende weken snel kleiner en verdwijnt begin augustus vrijwel geheel. In principe zou men ook in december gedurende één of een paar minuten of zo, deze wolken nog kunnen zien als ze optreden, maar de praktijk leert, dat dat nooit lukt.

Lichtende nachtwolken treden maar weinig op. In meerdere zomers laten ze zich niet zien, of is er slechts een zeer zwakke variant zichtbaar. Soms hebben we echter geluk en treden er fraaie exemplaren op, die, omdat het ook onbewolkt is, ook daadwerkelijk gezien kunnen worden, want nevel en/of lagere wolken mogen het zicht natuurlijk niet belemmeren. Dat kan dan zowel na zonsondergang als voor zonsopkomst zijn, of slechts gedurende één van deze twee tijdvakken. Op 2 juli toonden deze lichtende nachtwolken zich voor zonsopkomst in hun fraaiste gedaante, wat op de foto’s hiernaast is te zien, terwijl de avond daarvoor ruim na zonsondergang slechts een zeer flauwe witte waas langs de noordwestelijke horizon viel te ontwaren. Het helpt om een omgeving met weinig stoorlicht op te zoeken, maar op 2 juli waren de lichtende nachtwolken zo fel en duidelijk, dat ze ook vanuit de stad met al zijn straatlantaarns, gemakkelijk te zien waren.

De kans dat er dit zomerseizoen nogmaals zulke fraaie lichtende nachtwolken zijn te zien, is klein, maar onmogelijk is het niet. In de zomers van 1988 en 1997 waren deze wolken zelfs in acht nachten zichtbaar. Zeker tot het eind van deze maand is het dus raadzaam om bij helder weer even een blik op de noordelijke hemel te werpen in de late avond en de nanacht, zolang het nog niet helemaal donker is of net wat lichter begint te worden.

Bronnen: Meteo Consult, KNMI, Wikipedia. Foto’s: Tom van der Spek.